Wat als de grootste vijand van de mens niet onwetendheid is, niet wreedheid, maar het eenvoudige woord ‘morgen’? Michel de Montaigne stelt in zijn korte maar snijdende essay ‘Over morgen te doen’ een vraag die vier eeuwen later niets aan scherpte heeft verloren: waarom stellen wij uit wat vandaag kan worden gedaan, terwijl wij weten dat morgen ons niet is beloofd? Dit vierde essay uit het tweede boek van de ‘Essais’ raakt aan een thema dat ook in de vrijmetselarij een centrale plaats inneemt: de plicht om bewust en handelend in het heden te staan.
De kern van het essay: het gevaar van uitstel
Michel de Montaigne opent zijn betoog met een schijnbaar bescheiden bekentenis. Hij erkent dat hij zelf niet vrij is van de neiging om zaken vooruit te schuiven. Die eerlijkheid is kenmerkend voor zijn methode: door het eigen falen bloot te leggen, nodigt hij de lezer uit tot zelfonderzoek. Maar achter die persoonlijke toon schuilt een serieuzere stelling. Uitstelgedrag is volgens Montaigne niet slechts een onschuldige karakterzwakte. Het is een vorm van zelfbedrog die ons vervreemdt van de werkelijkheid. Wie voortdurend uitstelt, leeft niet in het heden maar in een denkbeeldige toekomst die wellicht nooit komt.
Montaigne benadrukt dat de gewoonte om beslissingen te verdagen bijzonder gevaarlijk is voor bestuurders en leiders. Hij verwijst naar voorbeelden uit de oudheid, waaronder de Romeinse veldheer en staatsman Marcus Crassus, die door besluiteloosheid en dralen militaire en politieke kansen verspeelde. De les is helder: wie het juiste moment laat passeren, wordt niet door het lot gestraft maar door zijn eigen traagheid.
Historische voorbeelden en klassieke echo’s
Zoals in vrijwel al zijn essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke literatuur. Hij verwijst naar Plutarchus, wiens levensschetsen van Griekse en Romeinse staatsmannen een terugkerend referentiepunt vormen in de ‘Essais’. Daarnaast klinken echo’s van Seneca, die in zijn brieven aan Lucilius herhaaldelijk waarschuwde tegen het uitstellen van het goede leven. De stoïcijnse gedachte dat wij alleen het huidige moment werkelijk bezitten, vormt de filosofische onderstroom van Montaignes betoog. Ook de invloed van Marcus Aurelius is voelbaar, al noemt Montaigne hem in dit essay niet rechtstreeks. De stoïcijnse keizer schreef in zijn ‘Overpeinzingen’ dat elke handeling verricht moet worden alsof het de laatste is, een gedachte die naadloos aansluit bij Montaignes pleidooi tegen het ‘morgen’.
Wat dit essay onderscheidt van een zuiver stoïcijns traktaat, is Montaignes eigenzinnige toon. Hij moraliseert niet van bovenaf. Hij constateert, aarzelt en reflecteert. Hij geeft toe dat ook hijzelf niet altijd handelt wanneer het moment daar is. Die kwetsbaarheid maakt zijn boodschap paradoxaal genoeg krachtiger: als zelfs een scherp denker als Montaigne worstelt met uitstel, hoeveel te meer geldt dat dan voor ieder ander?
Het centrale thema: daadkracht als deugd
Onder de oppervlakte van dit beknopte essay ligt een diepere opvatting over deugdzaamheid. Voor Montaigne is daadkracht geen kwestie van temperament of talent, maar van morele discipline. Het uitstellen van een goede daad is in zijn ogen niet fundamenteel anders dan het nalaten ervan. Wie weet wat juist is en toch wacht, kiest bewust voor stilstand. Die stilstand wordt bij Montaigne bijna een ethische categorie: het is een subtiele vorm van lafheid, verhuld in redelijkheid.
Montaigne leert ons dat uitstel geen onschuldig tijdverlies is, maar een morele keuze: wie het goede uitstelt, kiest ervoor het goede niet te doen.
Dit thema resoneert sterk met het denken van Aristoteles, die in zijn ‘Ethica Nicomachea’ benadrukte dat deugd niet bestaat in het kennen van het goede, maar in het doen ervan. Kennis zonder handeling is leeg. Montaigne plaatst zichzelf in die traditie, maar voegt er zijn karakteristieke twijfel aan toe. Waar Aristoteles systematisch redeneert, tast Montaigne zoekend rond, als een man die in een halfverlichte kamer naar de deurklink zoekt.
De loge als oefenplaats voor het heden
De vrijmetselarij kent een diep besef van tijdelijkheid. Het ritueel herinnert de broeder er voortdurend aan dat het leven eindig is en dat elk moment een gelegenheid biedt tot verbetering. De gedachte dat men niet moet uitstellen wat vandaag kan worden volbracht, is geen abstract principe in de loge, maar een geleefde praktijk. De arbeid aan de ruwe steen, het kernbeeld van de maçonnieke vorming, veronderstelt dat men nu begint, niet morgen. Elke loge-avond is een uitnodiging om het heden serieus te nemen.
Montaignes essay raakt hier aan wat de achttiende-eeuwse grondleggers van de moderne vrijmetselarij, onder wie James Anderson en Jean Théophile Désaguliers, als een kernwaarde beschouwden: dat morele ontwikkeling niet in theorie plaatsvindt maar in de praktijk van het dagelijks leven. De ‘Constitutions’ van Anderson spreken over de plicht van de broeder om nuttig te zijn voor de samenleving, een plicht die geen uitstel duldt.
Een paradox die blijft knagen
Het fascinerende aan ‘Over morgen te doen’ is dat Montaigne een probleem benoemt waarvoor hij geen sluitende oplossing biedt. Hij schrijft niet als een wijze die het antwoord kent, maar als een mens die de vraag voelt. Dat maakt dit essay, ondanks zijn bescheiden omvang, tot een van de meest herkenbare teksten uit de ‘Essais’. Ieder mens kent de verleiding van het uitstel. Ieder mens kent de stille schaamte wanneer het moment ongebruikt voorbij is gegaan.
Montaigne nodigt ons uit om die schaamte niet weg te redeneren, maar haar te gebruiken als brandstof voor actie. Niet morgen. Nu. Want zoals hij elders in zijn werk opmerkt, is er geen garantie dat morgen er zal zijn. Die gedachte is niet somber, maar bevrijdend. Wie beseft dat het heden het enige is wat hij werkelijk bezit, stelt niet langer uit. Hij handelt. Hij leeft.
En zo laat dit kleine essay een grote vraag achter: als wij werkelijk begrijpen dat morgen niet is beloofd, waarom leven wij dan alsof wij alle tijd van de wereld hebben?
Michel de Montaignes ‘Over morgen te doen’ is een essay dat in enkele pagina’s een universeel menselijk probleem blootlegt. De tekst herinnert ons eraan dat uitstel geen onschuldige gewoonte is, maar een morele keuze met gevolgen. Voor de vrijmetselaar bevat die boodschap een bijzondere urgentie: de arbeid aan jezelf duldt geen uitstel, want het heden is de enige werkplaats die wij hebben. Montaigne geeft ons geen recept, maar een spiegel. Wat wij daarin zien, bepaalt of wij vandaag beginnen, of weer wachten tot morgen.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het centrale thema van Montaignes essay 'Over morgen te doen'?
Het centrale thema is het gevaar van uitstelgedrag. Montaigne stelt dat het voortdurend uitstellen van zaken niet slechts een karakterzwakte is, maar een vorm van zelfbedrog die ons vervreemdt van de werkelijkheid. Hij waarschuwt dat wie voortdurend uitstelt, niet in het heden leeft maar in een denkbeeldige toekomst die wellicht nooit komt.
Welke historische voorbeelden gebruikt Montaigne om het gevaar van uitstelgedrag te illustreren?
Montaigne verwijst naar Marcus Crassus, een Romeinse veldheer en staatsman, die door besluiteloosheid en dralen militaire en politieke kansen verspeelde. Hij baseert zich onder andere op het werk van Plutarchus en verwijzingen naar klassieke stoïcijnse denkers zoals Seneca en Marcus Aurelius, die waarschuwden tegen het uitstellen van het goede leven.
Hoe hangt het essay van Montaigne samen met vrijmetselarij?
Het essay raakt aan een thema dat ook in de vrijmetselarij een centrale plaats inneemt: de plicht om bewust en handelend in het heden te staan. Beide benadrukken het belang van actief handelen en volledige aanwezigheid in het moment, in plaats van voortdurend uit te stellen.
Lees ook: Montaigne over uitstel: de filosofische wortels van essay 2.4 (Filosofische Achtergrond)
Geef als eerste een reactie