Stel je een man voor die aan zijn schrijftafel zit in een ronde torentamer, hoog boven de Dordogne. De avond valt, maar het werk dat hij zich had voorgenomen, ligt onaangeroerd. Michel de Montaigne draait zijn ganzenveer tussen zijn vingers en glimlacht. In plaats van het uitgestelde werk alsnog te beginnen, begint hij te schrijven over het uitstellen zelf. Zo ontstaat een van zijn kortste maar scherpste essays: ‘Over morgen te doen’, het vierde essay uit het tweede boek van zijn beroemde verzameling.
Waar gaat dit essay over?
In ‘Over morgen te doen’ onderzoekt Michel de Montaigne een menselijke neiging die iedereen herkent: het uitstellen van beslissingen en handelingen tot morgen. Het essay is kort vergeleken met veel van zijn andere stukken, maar de boodschap is des te krachtiger. Montaigne vraagt zich af waarom wij zo vaak geneigd zijn om datgene wat gedaan moet worden voor ons uit te schuiven, en wat dit uitstelgedrag zegt over onze houding ten opzichte van de tijd, de dood en ons eigen vermogen tot handelen.
De titel verwijst naar het Latijnse ‘cras’, morgen, een woord dat Montaigne verbindt met een houding van voortdurend verschuiven. Hij waarschuwt dat wie altijd op morgen rekent, vergeet dat morgen nooit gegarandeerd is. Daarmee raakt dit essay aan een van de grote thema’s uit de klassieke filosofie: de eindigheid van het menselijk bestaan en de noodzaak om bewust in het heden te leven.
Klassieke bronnen en voorbeelden
Zoals in vrijwel al zijn essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke oudheid. Hij verwijst naar denkers als Cicero en Seneca, die beiden schreven over de gevaren van uitstelgedrag. Seneca, de grote stoïcijnse filosoof, benadrukte dat het uitstellen van het goede leven de grootste verspilling is die een mens kan begaan. Montaigne deelt die overtuiging en maakt haar concreet met historische anekdotes over heersers en veldheren die door hun dralen kansen verloren of rampen over zichzelf afriepen.
Een terugkerend voorbeeld betreft leiders die cruciale besluiten uitstelden tot het te laat was. Montaigne laat zien hoe uitstel niet alleen een persoonlijk gebrek is, maar ook verstrekkende gevolgen kan hebben wanneer het de publieke zaak raakt. Tegelijkertijd toont hij begrip voor de menselijke neiging: hij presenteert zichzelf nadrukkelijk als iemand die er zelf ook last van heeft. Die eerlijkheid, zo kenmerkend voor Montaigne, maakt het essay herkenbaar en verteerbaar.
De kerngedachte: handelen in het heden
De centrale boodschap van het essay laat zich samenvatten in een eenvoudige maar diepe gedachte: het enige moment waarop een mens werkelijk kan handelen, is nu. Montaigne betoogt dat het uitstellen van daden en beslissingen vaak voortkomt uit angst, gemakzucht of een misplaatst vertrouwen dat de toekomst altijd beschikbaar zal zijn. Wie voortdurend op morgen leunt, geeft de regie over het eigen leven uit handen.
Montaigne leert ons dat uitstel geen onschuldige gewoonte is, maar een stille ontkenning van onze eigen sterfelijkheid en een vlucht uit de verantwoordelijkheid om nu te leven.
Hierin sluit Montaigne aan bij de stoïcijnse traditie van Marcus Aurelius, die in zijn ‘Overpeinzingen’ eveneens hamerde op het belang van het huidige ogenblik. Maar waar Marcus Aurelius vanuit keizerlijke plicht sprak, schrijft Montaigne als mens onder de mensen: kwetsbaar, twijfelend en vol zelfkennis. Juist die combinatie van filosofische diepte en persoonlijke eerlijkheid maakt dit korte essay zo waardevol.
Daadkracht en de vrijmetselaarstraditie
De thematiek van dit essay resoneert sterk met de filosofie die binnen de vrijmetselarij wordt beoefend. In de rituele arbeid van een loge wordt de vrijmetselaar voortdurend uitgenodigd om niet slechts na te denken over deugd en verbetering, maar om er daadwerkelijk naar te handelen. De belofte om aan de ‘ruwe steen’ te werken is geen abstract voornemen voor de toekomst; het is een dagelijkse opdracht, hier en nu.
De werktuigen die in het ritueel centraal staan, verwijzen naar concreet handwerk: de hamer slaat nu, de beitel vormt nu, het winkelhaak meet nu. Er is geen werktuig dat ‘morgen’ heet. Die nadruk op het tegenwoordige moment verbindt de loge met dezelfde inzichten die Montaigne zo helder verwoordde. Wie het werk aan zichzelf uitstelt, bouwt niet mee aan de tempel.
Uitstel als morele vraag
Montaigne tilt uitstelgedrag boven het alledaagse niveau van productiviteitstips uit. Voor hem is het uitstellen van het goede een moreel vraagstuk. Wie weet wat juist is maar het niet doet, is niet neutraal: hij kiest actief voor stilstand. In de traditie van de vrijmetselarij wordt dit herkend in het begrip ‘plicht’. Niet de plicht als last, maar als de bewuste keuze om verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen handelen en voor de gemeenschap.
Jacques Amyot, wiens Franse vertaling van Plutarchus Montaigne zo sterk beïnvloedde, schreef eveneens over de noodzaak van onmiddellijk handelen als blijk van karakter. Montaigne nam die gedachte op en maakte haar persoonlijk. Hij richtte zich niet tot koningen of staatslieden, maar tot elke lezer die zichzelf herkent in het steeds weer verschuiven van wat gedaan moet worden.
Wat dit essay ons vandaag te zeggen heeft
In een tijd waarin afleiding overal loert en uitstelgedrag bijna tot een cultuurverschijnsel is geworden, is de boodschap van Montaigne actueler dan ooit. Zijn essay herinnert ons eraan dat de kwaliteit van een mensenleven niet wordt bepaald door de plannen die we maken, maar door de daden die we verrichten. De torentamer waarin Montaigne schreef, was geen ivoren toren van bespiegeling: het was een werkplaats waarin denken en doen samenvielen.
Voor wie zich aangetrokken voelt tot de vrijmetselarij, biedt dit essay een bijzonder helder beginpunt. Het nodigt uit tot zelfonderzoek zonder zelfkastijding, tot eerlijkheid zonder wreedheid, en bovenal tot de moed om vandaag te beginnen met wat morgen anders nooit komt.
‘Over morgen te doen’ is een klein essay met een groot inzicht. Michel de Montaigne houdt ons een spiegel voor die niet veroordeelt maar uitnodigt. Hij vraagt niet om perfectie, maar om aanwezigheid: de bereidheid om in het heden te staan en te handelen naar wat we als juist erkennen. Dat is uiteindelijk ook de kern van het werk aan de ruwe steen. Niet morgen, niet ooit, maar nu.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het onderwerp van Montaignes essay 'Over morgen te doen'?
Het essay onderzoekt de menselijke neiging om beslissingen en handelingen uit te stellen tot morgen. Montaigne vraagt zich af waarom we geneigd zijn om werk uit te schuiven en wat dit zegt over onze houding ten opzichte van tijd, dood en ons vermogen tot handelen.
Welke klassieke filosofen citeert Montaigne in dit essay?
Montaigne verwijst naar denkers als Cicero en Seneca. Seneca, de stoïcijnse filosoof, benadrukte dat het uitstellen van het goede leven de grootste verspilling is die een mens kan begaan, een overtuiging die Montaigne deelt.
Waarom is dit essay nog steeds relevant voor lezers vandaag de dag?
Het essay is relevant omdat uitstellen een universeel menselijk verschijnsel is dat iedereen herkent. Montaigne benadrukt dat morgen nooit gegarandeerd is en pleit voor bewust leven in het heden, een boodschap die in alle tijden van belang is.
Lees ook: Montaigne over uitstel: de filosofische wortels van essay 2.4 (Filosofische Achtergrond)
Geef als eerste een reactie