Montaigne over de onbestandheid van onze handelingen

Vrijmetselarij - Montaigne over de onbestandheid van onze handelingen

Waarom zegt iemand het ene en doet hij het andere? Waarom voelen we ons ’s ochtends vastberaden en ’s avonds wankelmoedig? Michel de Montaigne opent het tweede boek van zijn befaamde Essays met precies deze vraag. In het essay ‘Over de onbestandheid van onze handelingen’ ontleedt hij met verrassende eerlijkheid de tegenstrijdigheid die in elk mens schuilt. Het is een tekst die niet alleen de zestiende-eeuwse lezer confronteert, maar ook iedereen die vandaag de dag serieus nadenkt over zelfkennis en persoonlijke groei.

Waar gaat dit essay eigenlijk over?

Het centrale thema van dit essay laat zich samenvatten in één scherpe observatie: de mens is niet consistent. Michel de Montaigne betoogt dat wij onszelf graag zien als eenduidige wezens met vaste overtuigingen, maar dat de werkelijkheid veel grilliger is. We handelen vandaag dapper en morgen laf. We zijn gul in de ene situatie en gierig in de andere. Montaigne stelt dat dit geen teken van zwakte is, maar een fundamenteel kenmerk van de menselijke natuur. De onbestandheid, de wisselvallligheid, is niet de uitzondering maar de regel.

Dit is het openingsessay van het tweede boek, en die plaatsing is veelzeggend. Na een heel eerste boek waarin Montaigne allerlei onderwerpen verkent, van opvoeding tot vriendschap, begint hij hier met een radicale herijking van het mensbeeld. Voordat we iets kunnen begrijpen over de wereld, zo lijkt hij te zeggen, moeten we eerst erkennen hoe weinig we onszelf kennen.

Welke voorbeelden gebruikt Montaigne om zijn punt te maken?

Montaigne put rijkelijk uit de klassieke oudheid om zijn betoog kracht bij te zetten. Hij verwijst onder meer naar keizer Augustus, die in zijn politieke loopbaan zowel meedogenloos als genadig kon zijn, soms binnen hetzelfde tijdvak. Was Augustus nu wreed of barmhartig? Montaigne weigert te kiezen. Juist die weigering is de kern van zijn filosofie: een mens vastpinnen op één eigenschap doet geweld aan de complexiteit van het karakter.

Ook haalt hij het voorbeeld aan van Cato de Jongere en Alexander de Grote, figuren die door de geschiedenis als helden worden neergezet, maar bij nadere beschouwing ook momenten van twijfel, inconsequentie en zelfs kleinheid kenden. Montaigne citeert daarnaast uitgebreid uit het werk van Plutarchus en Seneca, twee denkers die eveneens worstelden met de vraag hoe een mens deugdzaam kan zijn als zijn natuur zo veranderlijk is. Waar Seneca de stoïcijnse weg van zelfbeheersing predikt, kiest Montaigne voor een andere benadering: acceptatie van die veranderlijkheid als startpunt voor oprechte zelfkennis.

Wat is Montaignes kerngedachte?

De diepste laag van dit essay is de overtuiging dat het menselijk karakter geen vast bouwwerk is, maar eerder een stroom die voortdurend van richting verandert. Montaigne schrijft dat degenen die ons beoordelen op basis van één enkele handeling ons onrecht aandoen. Een dief kan moedig zijn. Een held kan liegen. Wie eerlijk naar zichzelf kijkt, moet toegeven dat zijn eigen gedrag van dag tot dag, van uur tot uur verschilt. Montaigne ziet hierin geen reden tot wanhoop, maar een uitnodiging tot bescheidenheid. Alleen wie zijn eigen inconsequentie erkent, kan beginnen met werkelijke zelfreflectie.

Montaigne leert ons dat zelfkennis niet begint bij het vinden van wie we zijn, maar bij het eerlijk erkennen hoe veranderlijk we zijn.

Deze gedachte heeft een opvallende parallel met de filosofische traditie die ook binnen de vrijmetselarij een belangrijke rol speelt. De opdracht ‘ken uzelf’, die al in de tempel van het Orakel van Delphi stond gegraveerd en die Socrates tot zijn levensmotto maakte, wordt door Montaigne niet ingevuld als een zoektocht naar een onveranderlijke kern, maar als een voortdurende confrontatie met de eigen tegenstrijdigheid. Het is een opvatting die ook in het maçonnieke denken doorklinkt: de bewerking van de ruwe steen is nooit af, omdat de steen zelf steeds van gedaante verandert.

Wat maakt dit essay relevant voor de zoeker naar zelfkennis?

Je zou kunnen vragen: als we toch zo wisselvalllig zijn, heeft het dan überhaupt zin om aan onszelf te werken? Montaigne zou antwoorden: juist daarom. De erkenning van onze onbestandheid is geen eindpunt, maar een beginpunt. Wie accepteert dat hij tegenstrijdig is, kan vriendelijker naar zichzelf kijken en tegelijkertijd scherper. Hij hoeft zichzelf niet langer voor te doen als iemand die hij niet is.

Dit raakt aan een thema dat in de vrijmetselarij diep verankerd is: de persoonlijke ontwikkeling als levenslang proces. De metselaar die in de loge binnentreedt, wordt niet gevraagd om perfect te zijn. Hij wordt gevraagd om eerlijk te zijn, allereerst tegenover zichzelf. Montaignes essay biedt daarvoor een indrukwekkend filosofisch fundament. Het laat zien dat zelfs de grote figuren uit de geschiedenis worstelden met dezelfde innerlijke tegenstrijdigheden als wij.

Hoe verhoudt Montaigne zich tot andere denkers over dit thema?

Montaignes visie op de menselijke onbestendigheid staat niet op zichzelf. Zij vindt weerklank bij denkers als Blaise Pascal, die een eeuw later schreef dat de mens een bundel tegenstrijdigheden is, half engel en half beest. Ook Aristoteles sprak al over de complexiteit van het karakter en de moeilijkheid om deugd tot gewoonte te maken. Wat Montaigne echter onderscheidt van zijn voorgangers en opvolgers, is zijn toon. Hij moraliseert niet. Hij veroordeelt niet. Hij observeert, met een mengeling van humor en mededogen, en nodigt de lezer uit hetzelfde te doen.

Die uitnodiging maakt dit essay tot meer dan een historisch document. Het is een spiegel. Niet een spiegel die een geïdealiseerd beeld toont, maar een die precies laat zien wat er is: een mens in al zijn grilligheid, met al zijn schoonheid en al zijn gebreken. Wie bereid is daarin te kijken, vindt niet alleen Montaigne, maar ook zichzelf.

Michel de Montaigne begint zijn tweede boek met een essay dat in de kern een uitnodiging is tot intellectuele en persoonlijke eerlijkheid. De onbestandheid van onze handelingen is geen gebrek dat overwonnen moet worden, maar een gegeven dat begrepen wil worden. Voor iedereen die de weg van zelfkennis bewandelt, of dat nu in de stilte van de studeerkamer is of in het gezelschap van gelijkgestemden, biedt dit essay een tijdloos vertrekpunt. De vraag is niet of wij tegenstrijdig zijn. De vraag is of wij de moed hebben dat onder ogen te zien.


Ontvang de nieuwsbrief

In 18 informatieve e-mails krijg je wekelijks informatie over de Vrijmetselarij.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Wat is het centrale thema van Montaignes essay 'Over de onbestandheid van onze handelingen'?

Het centrale thema is dat de mens niet consistent is. Montaigne betoogt dat wij onszelf graag zien als eenduidige wezens met vaste overtuigingen, maar dat we in werkelijkheid grilling zijn. We handelen vandaag dapper en morgen laf, wat volgens Montaigne geen teken van zwakte is, maar een fundamenteel kenmerk van de menselijke natuur.

Welke historische figuren gebruikt Montaigne als voorbeelden in dit essay?

Montaigne verwijst naar keizer Augustus, die zowel meedogenloos als genadig kon zijn, Cato de Jongere en Alexander de Grote. Hij citeert ook uitgebreid uit het werk van Plutarchus en Seneca. Deze voorbeelden dienen om aan te tonen dat grote historische figuren ook momenten van twijfel, inconsequentie en kleinheid kenden.

Waarom is dit essay plaatst aan het begin van het tweede boek van Montaignes Essays significant?

De plaatsing is veelzeggend omdat Montaigne hier, na het eerste boek, begint met een radicale herijking van het mensbeeld. Hij stelt dat we, voordat we iets kunnen begrijpen over de wereld, eerst moeten erkennen hoe weinig we onszelf kennen.

Lees ook: Montaigne en de filosofie van onbestandheid (Filosofische Achtergrond)

Lees ook: Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek (Vrijmetselarij & Verbinding)

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*