Montaigne en de filosofie van onbestandheid

Vrijmetselarij - Montaigne en de filosofie van onbestandheid

Kan een mens tegelijk dapper en laf zijn, gul en gierig, oprecht en bedrieglijk? Michel de Montaigne beantwoordde die vraag met een overtuigd ja. In zijn essay over de onbestandheid van onze handelingen ontmantelde hij het idee dat de mens een eenduidige kern bezit. Maar die gedachte ontstond niet in een vacuüm. Montaigne stond op de schouders van antieke filosofen, Renaissance-humanisten en klassieke moralisten die hem de taal en het gereedschap gaven om de menselijke ziel als een veranderlijk landschap te beschrijven. Dit essay onderzoekt de filosofische wortels van dat inzicht en vraagt zich af waarom juist deze gedachte zo vruchtbaar bleek, ook voor tradities die zelfkennis als levenswerk beschouwen.

De paradox als vertrekpunt

Montaignes stelling is provocerend in haar eenvoud: wij zijn niet één persoon, maar vele. Waar de traditionele moraalfilosofie van zijn tijd uitging van een stabiel karakter dat door deugd gevormd kon worden, presenteerde Montaigne het tegenbeeld. De mens is grillig, wisselvallig en in staat tot handelingen die zijn eigen beginselen tegenspreken. Die stelling was geen nihilisme, maar een uitnodiging tot eerlijkheid. Ze dwong de lezer om het verschil onder ogen te zien tussen wie hij denkt te zijn en wie hij werkelijk is op het moment van handelen.

Die paradox heeft een lange voorgeschiedenis. Om te begrijpen waarom Montaigne haar zo krachtig kon formuleren, moeten we terug naar de bronnen die hij dagelijks raadpleegde in zijn bibliotheek, de ronde torenkamer waar de balken beschreven waren met citaten uit de oudheid.

Plutarchus en Seneca: de twee pijlers

Montaigne noemde Plutarchus en Seneca herhaaldelijk als zijn voornaamste gidsen. Plutarchus, de Griekse biograaf en moralist, leverde hem een schatkamer aan voorbeelden van menselijke tegenstrijdigheid. In de Levens en de Moralia schetste Plutarchus figuren die in het ene moment heldhaftig optraden en in het volgende kleinzielig handelden. Deze observaties waren voor Montaigne geen curiositeiten, maar bewijsmateriaal. Ze toonden aan dat inconsequentie niet het monopolie was van zwakke geesten, maar een fundamenteel kenmerk van de menselijke natuur.

Seneca bood een ander register. Als stoïcijn betoogde Lucius Annaeus Seneca dat de rede de leidraad van het leven moest zijn en dat passies beteugeld konden worden. Maar Montaigne las Seneca niet als dogmaticus. Hij herkende in diens brieven en traktaten een worsteling: ook Seneca erkende dat het ideaal van de wijze man zelden bereikt werd. Montaigne nam die eerlijkheid over, maar trok er een radicalere conclusie uit. Waar Seneca de inconsequentie als een te overwinnen zwakte zag, beschouwde Montaigne haar als een onvermijdelijke waarheid.

Stoïcisme en skepticisme: spanning als motor

Het essay over de onbestandheid van onze handelingen bevindt zich op het snijvlak van twee filosofische stromingen die Montaigne diepgaand beïnvloedden. Het stoïcisme, met vertegenwoordigers als Marcus Aurelius, Epictetus en de genoemde Seneca, bood het ideaal van innerlijke samenhang. De stoïcijn streeft naar een leven dat in overeenstemming is met de rede, ongeacht de omstandigheden. Dat ideaal sprak Montaigne aan, maar hij geloofde niet dat het haalbaar was voor gewone stervelingen.

Het pyrronistisch skepticisme, de traditie van Pyrrho van Elis en later Sextus Empiricus, bood het tegengeluid. De skeptici betoogden dat definitieve kennis onmogelijk is en dat de mens beter kan opschorten dan oordelen. Montaigne omarmde dit standpunt met zijn beroemde lijfspreuk Que sais-je?, wat weet ik? Die vraag gold niet alleen de buitenwereld, maar ook het zelf. Als we niet eens zeker kunnen weten wat we morgen zullen voelen of doen, hoe kunnen we dan beweren een vast karakter te bezitten?

De spanning tussen deze twee tradities is precies wat het essay zo dynamisch maakt. Het stoïcisme levert het verlangen naar eenheid, het skepticisme de ontnuchterende erkenning dat die eenheid een constructie is. Montaigne beweegt zich tussen beide polen zonder definitief te kiezen, en juist die weigering maakt zijn denken zo levend.

Renaissance-humanisme: de mens als open vraag

Montaigne schreef in de tweede helft van de zestiende eeuw, midden in een periode waarin het humanisme de mens tot middelpunt van de schepping had verklaard. Denkers als Erasmus van Rotterdam en Giovanni Pico della Mirandola hadden de menselijke waardigheid gevierd en benadrukt dat de mens zichzelf kon vormen. Pico della Mirandola schreef in zijn beroemde rede over de waardigheid van de mens dat God de mens als enig schepsel geen vaste natuur had gegeven, zodat hij zichzelf kon maken tot wat hij wilde.

Montaigne nam dat uitgangspunt over, maar keerde het om. Als de mens geen vaste natuur heeft, dan is hij niet alleen vrij om zichzelf te vormen, maar ook veroordeeld tot wisselvalligheid. De onbestandheid is dan geen gebrek, maar de keerzijde van diezelfde waardigheid. Die gedachte maakte Montaigne tot een ongemakkelijke humanist: hij vierde de menselijke vrijheid, maar weigerde de ogen te sluiten voor de chaos die die vrijheid met zich meebracht.

Montaigne leerde van de stoïcijnen het verlangen naar innerlijke eenheid, en van de skeptici de moed om te erkennen dat die eenheid nooit voltooid is. Precies in die spanning ligt de uitnodiging tot levenslange zelfkennis.

Aristoteles en de vraag naar deugd

Een minder voor de hand liggende maar wezenlijke invloed is die van Aristoteles. In de Ethica Nicomachea beschreef Aristoteles deugd als een habitus, een ingeslepen houding die door herhaling verworven wordt. Een moedig mens is niet iemand die eenmaal moedig handelt, maar iemand die consequent moedig handelt. Montaigne kende die definitie en stelde er een ongemakkelijke vraag tegenover: wat als die consequentie een illusie is? Wat als dezelfde persoon die vandaag moedig is, morgen uit angst handelt, niet uit zwakte maar uit de veelvormigheid van zijn natuur?

Die vraag ondermijnt niet het belang van deugd, maar herformuleert het. Deugd wordt bij Montaigne geen bereikt eindpunt, maar een voortdurend streven, een oefening die nooit af is. Die opvatting resoneert diep met tradities waarin zelfontwikkeling als een levenslang proces wordt gezien, waarin de beoefenaar steeds opnieuw wordt uitgenodigd om zichzelf te onderzoeken en te verbeteren.

De spiegel van het zelf

Wat al deze invloeden samenbrengt, is een filosofie van radicale eerlijkheid. Montaigne vroeg niet om volmaaktheid, maar om oprechtheid. De mens die zijn eigen tegenstrijdigheden onder ogen ziet, staat dichter bij wijsheid dan de mens die een masker van consistentie ophoudt. Dat inzicht verbindt Montaigne met elke traditie die zelfkennis als fundament beschouwt, van het oude Griekse gebod ken uzelf op de tempel van Delphi tot de contemplatieve praktijken die in broederschappen en wijsheidstradities al eeuwenlang worden beoefend.

De filosofische achtergrond van dit essay laat zien dat Montaignes onbestandheid geen intellectuele gril was, maar het resultaat van een diepe dialoog met de grote denkers van de oudheid en zijn eigen tijd. Hij smeedde hun inzichten om tot iets nieuws: een filosofie die de mens niet vastpint, maar in beweging houdt. En misschien is dat de meest waardevolle les. Niet dat we onbestendig zijn, maar dat het erkennen van die onbestendigheid het begin is van werkelijke zelfkennis. De vraag die blijft: als we onszelf nooit volledig kunnen kennen, is het streven naar die kennis dan zinloos, of is het juist daarin dat de diepste betekenis schuilt?

Montaignes essay over de onbestandheid van onze handelingen is geen geïsoleerde mijmering, maar een kruispunt van eeuwenoude filosofische tradities. Van Plutarchus’ menselijke portretten tot Seneca’s stoïsche worsteling, van het pyrronistisch skepticisme tot het Renaissance-humanisme van Pico della Mirandola: al deze stemmen klinken door in Montaignes eigen stem. Wat hij ervan maakte, overstijgt elk van die bronnen afzonderlijk. Hij creëerde een filosofie van het onvoltooide zelf, een uitnodiging om het streven naar zelfkennis nooit als afgerond te beschouwen. Voor iedereen die dat streven als levenswerk omarmt, blijft Montaigne een onmisbare gesprekspartner.


Ontvang de nieuwsbrief

In 18 informatieve e-mails krijg je wekelijks informatie over de Vrijmetselarij.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Wat is de kernstelling van Montaigne over de menselijke natuur?

Montaigne stelde dat de mens niet één eenduidige persoon is, maar vele. Hij betoogde dat mensen tegelijk dapper en laf, gul en gierig, oprecht en bedrieglijk kunnen zijn. Dit was een tegengestelling tot de traditionele moraalfilosofie die uitging van een stabiel karakter dat door deugd kon worden gevormd.

Welke antieke filosofen hebben Montaignes filosofie het meest beïnvloed?

Plutarchus en Seneca waren Montaignes voornaamste gidsen. Plutarchus leverde hem voorbeelden van menselijke tegenstrijdigheid uit zijn Levens en Moralia, terwijl Seneca als stoïcijn het ideaal van rede en zelfbeheersing nastreefde, maar ook de worsteling hiermee erkende.

Hoe verschilt Montaignes benadering van onbestandigheid van nihilisme?

Montaignes stelling was geen nihilisme, maar een uitnodiging tot eerlijkheid en zelfkennis. Het dwingt mensen het verschil onder ogen te zien tussen wie zij denken te zijn en wie zij werkelijk zijn op het moment van handelen. Dit bevorderde inzicht in plaats van wanhoop.

Lees ook: Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek (Vrijmetselarij & Verbinding)

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*