Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek

Vrijmetselarij - Montaigne, onbestandheid en broederschap: een gesprek

Wat als de grootste waarheid over de mens juist zijn inconsequentie is? Michel de Montaigne schreef er meer dan vier eeuwen geleden over, en toch raakt zijn observatie een zenuw die ook in de vrijmetselarij voelbaar is. In dit artikel gaan we het gesprek aan: niet als droog betoog, maar als een dialoog aan tafel, met vragen die ertoe doen en antwoorden die uitnodigen tot verder denken.

Waarom zou een vrijmetselaar Montaigne moeten lezen?

Die vraag klinkt misschien vreemd. Michel de Montaigne was geen vrijmetselaar. Hij leefde in de zestiende eeuw, ruim voor de oprichting van de eerste Grootloge in 1717 onder leiding van figuren als James Anderson en Jean Théophile Desaguliers. Toch zou je kunnen zeggen dat Montaigne een verwante geest was. Zijn hele levenswerk draaide om zelfreflectie, om het eerlijk onderzoeken van de eigen ziel. En is dat niet precies wat een vrijmetselaar doet wanneer hij de loge betreedt? Het eerste werktuig dat de metselaar leert hanteren is niet de hamer of de winkelhaak, maar de spiegel van het eigen geweten.

In zijn essay “Over de onbestandheid van onze handelingen” stelt Montaigne vast dat wij mensen fundamenteel wispelturig zijn. Wij handelen vandaag moedig en morgen laf. Wij zijn gul bij het ontbijt en gierig bij het avondmaal. Niet omdat wij slecht zijn, maar omdat wij samengesteld zijn uit tegenstrijdigheden. Die observatie is geen cynisch oordeel. Het is een uitnodiging tot mildheid, tot het opschorten van ons snelle oordeel over anderen en over onszelf.

Maar als wij zo wispelturig zijn, heeft deugd dan nog zin?

Dat is de kernvraag die Montaignes essay oproept, en die bijzonder relevant is voor de vrijmetselarij. De gehele maçonnieke traditie is gebouwd op het idee van morele perfectie als streven. De ruwe steen moet bewerkt worden tot een zuivere kubus. Maar wat als die steen steeds weer van vorm verandert? Wat als het werk van gisteren vandaag alweer scheuren vertoont?

Montaigne zou antwoorden dat juist dáár de waarde ligt. Het bewerken van de steen is geen eenmalig project met een eindresultaat. Het is een doorlopend proces, een dagelijkse oefening. Aristoteles schreef al dat deugd geen toestand is maar een activiteit, een gewoonte die voortdurend beoefend moet worden. Montaigne radicaliseert dat inzicht door te laten zien dat zelfs de gewoonte ons niet beschermt tegen tegenstrijdigheid. Wij moeten telkens opnieuw kiezen.

De onbestandheid van de mens is geen falen, maar het vertrekpunt van alle echte zelfreflectie en broederschap.

Wat heeft dit te maken met broederschap?

Hier raken we aan iets wezenlijks. Broederschap in de vrijmetselarij is niet gebaseerd op het idee dat alle broeders volmaakt zijn. Het tegendeel is waar. Juist omdat ieder mens tekortschiet, juist omdat wij allemaal tegenstrijdige wezens zijn, hebben wij elkaar nodig. De loge is een ruimte waarin die onvolmaaktheid erkend mag worden, zonder veroordeling. Dat is een fundamenteel verschil met veel maatschappelijke contexten, waar inconsequentie als zwakte wordt gezien en meedogenloos wordt afgestraft.

Montaigne begreep dit. Zijn beroemde vriendschap met Étienne de La Boétie was gebouwd op precies dat fundament: volledige eerlijkheid over de eigen gebreken, gecombineerd met onvoorwaardelijke verbondenheid. “Omdat hij het was, omdat ik het was,” schreef Montaigne over hun band. Er was geen voorwaarde, geen eis tot consistentie. Er was acceptatie van de hele mens, inclusief zijn tegenstrijdigheden.

Hoe verhoudt zelfreflectie zich tot de zoektocht naar waarheid?

De vrijmetselarij spreekt over de zoektocht naar licht en kennis. Maar welk licht bedoelen we eigenlijk? Het gaat niet om een externe openbaring die van buitenaf komt. Het gaat om het licht dat ontstaat wanneer iemand eerlijk naar zichzelf durft te kijken. Montaigne was daar een meester in. Zijn motto “Que sais-je?” was geen uiting van nihilisme, maar van intellectuele eerlijkheid. Wat weet ik werkelijk? Wat weet ik over mijn eigen drijfveren, mijn eigen motieven?

Socrates, die de Griekse filosofie op zijn kop zette met zijn uitspraak dat hij alleen wist dat hij niets wist, zou Montaigne herkend hebben als een geestverwant. En ook de vrijmetselarij staat in die traditie. Het ritueel is niet bedoeld om antwoorden te geven, maar om vragen op te roepen. De ware zoeker is niet degene die aankomt, maar degene die blijft lopen, wetend dat het pad kronkelt en dat hijzelf onderweg zal veranderen.

De ethische kern: oordeel opschorten

Een van de meest praktische lessen die Montaignes essay biedt voor de vrijmetselaar is de discipline van het opgeschorte oordeel. Als wij erkennen dat wijzelf van moment tot moment veranderen, hoe kunnen wij dan een definitief oordeel vellen over een ander? Marcus Aurelius schreef in zijn “Overpeinzingen” dat wij moeten bedenken hoeveel wij zelf in ons leven al veranderd zijn, voordat wij een medemens veroordelen. Montaigne voegt daaraan toe dat die verandering niet alleen tussen levensfasen plaatsvindt, maar van uur tot uur.

Voor de broederschap in de loge heeft dit directe gevolgen. Wanneer een broeder iets zegt of doet dat ons verrast of teleurstelt, nodigt Montaigne ons uit om een stap terug te doen. Niet om alles goed te praten, maar om te begrijpen dat die broeder, net als wijzelf, een samenspel is van wisselende stemmingen, inzichten en impulsen. Echte verbinding ontstaat niet ondanks die wisselvalligheden, maar doorheen die wisselvalligheden.

Wat blijft er dan over?

Als alles verandert, als wij onszelf voortdurend tegenspreken, wat is dan het vaste punt? Montaigne zou zeggen: het streven zelf. De bereidheid om steeds opnieuw te kijken, steeds opnieuw te oefenen, steeds opnieuw de hand uit te steken naar de ander. De vrijmetselarij noemt dat de voortdurende arbeid aan de ruwe steen. Het is geen werk dat ooit af is. Het is een levenshouding.

En misschien is dat de diepste verbinding tussen Montaigne en de maçonnieke traditie. Beiden weigeren de illusie van volmaaktheid. Beiden omarmen het proces boven het resultaat. En beiden vinden in die omarming iets wat groter is dan consistentie: authenticiteit. De moed om te zeggen: ik ben niet altijd dezelfde, maar ik ben altijd bereid opnieuw te beginnen. Dat is geen zwakte. Dat is de kern van wat het betekent om mens te zijn, en om broeder te zijn.

Michel de Montaigne laat ons zien dat onbestandheid geen vijand is van de deugd, maar haar metgezel. De vrijmetselarij biedt een ruimte waarin die waarheid niet gevreesd hoeft te worden, maar gevierd mag worden: in broederschap, in zelfreflectie, en in de onophoudelijke zoektocht naar licht. Het gesprek aan tafel hoeft niet te eindigen met een conclusie. Het mag eindigen met een nieuwe vraag: wie ben jij vandaag, en wie wil je morgen zijn?


Ontvang de nieuwsbrief

In 18 informatieve e-mails krijg je wekelijks informatie over de Vrijmetselarij.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Waarom zou een vrijmetselaar Montaigne moeten lezen?

Montaigne was geen vrijmetselaar, maar een verwante geest. Zijn hele levenswerk draaide om zelfreflectie en het eerlijk onderzoeken van de eigen ziel – precies wat een vrijmetselaar doet wanneer hij de loge betreedt. Het eerste werktuig dat de metselaar leert hanteren is de spiegel van het eigen geweten.

Wat stelt Montaigne in zijn essay 'Over de onbestandheid van onze handelingen'?

Montaigne stelt vast dat mensen fundamenteel wispelturig zijn: wij handelen vandaag moedig en morgen laf, wij zijn gul en daarna gierig. Dit is geen cynisch oordeel, maar een uitnodiging tot mildheid – tot het opschorten van ons snelle oordeel over anderen en onszelf.

Heeft deugd nog zin als wij zo wispelturig zijn?

Ja, juist omdat wij wispelturig zijn. Deugd is geen eenmalig project met een eindresultaat, maar een doorlopend proces en dagelijkse oefening. De onbestandheid van de mens is geen falen, maar het vertrekpunt van alle echte zelfreflectie. Wij moeten telkens opnieuw kiezen.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*