Stel je voor: je ontmoet iemand wiens gebruiken volledig anders zijn dan de jouwe. Je eerste impuls is misschien afwijzing of zelfs afschuw. Maar wat als je leert om die reactie te bevragen? Michel de Montaigne schreef in de zestiende eeuw een essay dat precies dit vraagstuk aanpakt. Zijn tekst Over kannibalen is geen verdediging van menseneterij, maar een uitnodiging om je eigen vooroordelen te onderzoeken. De filosofische bronnen waaruit hij putte, bieden concrete handvatten voor iedereen die wil leren met een opener blik naar de wereld te kijken.
De skeptische methode als praktisch gereedschap
Montaigne was diep beïnvloed door de antieke skeptici, met name de pyrrhonistische traditie van Sextus Empiricus. Deze filosofische stroming leerde dat absolute zekerheid onbereikbaar is. Maar dit was voor Montaigne geen reden tot wanhoop. Integendeel, hij gebruikte het als bevrijding. Als je erkent dat je eigen oordelen feilbaar zijn, word je automatisch voorzichtiger met het veroordelen van anderen.
In Over kannibalen past Montaigne deze methode concreet toe. Hij beschrijft de gebruiken van Braziliaanse stammen, inclusief hun rituele kannibalisme, zonder meteen te oordelen. Zijn vraag is niet: zijn deze mensen slecht? Zijn vraag is: waarom denken wij dat wij beter zijn? Dit is een techniek die je direct kunt toepassen. Wanneer je merkt dat je iemand veroordeelt, pauzeer dan en vraag jezelf af: op basis waarvan oordeel ik eigenlijk?
Seneca en Plutarchus als morele kompassen
Naast het skepticisme dronk Montaigne diep uit de bron van het Stoïcisme, vooral via Seneca. Van deze Romeinse filosoof leerde hij dat ware beschaving niet zit in uiterlijk vertoon, maar in innerlijke deugd. Seneca schreef uitgebreid over de gelijkwaardigheid van mensen, ongeacht hun sociale status. In zijn beroemde brief 47 behandelt hij slaven als medemensen, een revolutionair standpunt voor zijn tijd.
Montaigne brengt dit principe naar zijn eigen eeuw. Als Seneca slaven als gelijken kon zien, waarom zouden wij dan niet hetzelfde kunnen doen met volkeren die wij als primitief beschouwen? Plutarchus, een andere favoriete auteur van Montaigne, voegde hieraan toe dat morele voorbeelden overal gevonden kunnen worden, niet alleen in de eigen cultuur. Deze gedachte vormt het hart van het essay.
Renaissance-humanisme en de edele wilde
Montaigne schreef in een tijd waarin Europa zichzelf herontdekte. Het Renaissance-humanisme bracht een hernieuwde interesse in klassieke teksten, maar ook een kritische blik op de eigen samenleving. Humanisten als Erasmus hadden al laten zien dat kritiek op de kerk en de maatschappij mogelijk was zonder in chaos te vervallen.
In Over kannibalen ontwikkelt Montaigne het beeld van wat later de edele wilde zou worden genoemd. Hij beschrijft de Brazilianen als mensen die dicht bij de natuur leven, zonder de hypocrisie en wreedheid van de Europese beschaving. Let wel: Montaigne idealiseert hen niet volledig. Hij erkent hun kannibalisme als gruwelijk. Maar hij stelt de scherpe vraag: is het erger om een dode vijand te eten dan om levende mensen te martelen, zoals Europeanen doen tijdens godsdienstoorlogen?
Ware barbaarsheid zit niet in onbekende gebruiken, maar in het weigeren om je eigen wreedheid onder ogen te zien.
Praktische lessen voor vandaag
De filosofische achtergrond van dit essay is niet alleen interessant voor academici. Het biedt concrete handvatten voor iedereen die worstelt met vooroordelen of culturele verschillen. Hier zijn drie stappen die je direct kunt toepassen:
- Bevraag je eerste reactie. Wanneer je afkeer voelt bij een onbekend gebruik, vraag jezelf af: komt dit voort uit kennis of uit onwetendheid?
- Zoek de spiegel. Montaigne gebruikte de kannibalen om Europese hypocrisie bloot te leggen. Welke ongemakkelijke waarheden over je eigen cultuur vermijd jij?
- Lees de klassieken. Seneca, Plutarchus en de skeptici zijn geen stoffige relieken. Hun inzichten over menselijke waardigheid zijn tijdloos en direct toepasbaar.
Verbinding met broederlijke tradities
De kerngedachte van Montaignes essay resoneert sterk met de principes die later in broederschappen als de vrijmetselarij centraal zouden staan. De overtuiging dat mensen van alle achtergronden, religies en culturen als gelijken kunnen samenkomen, vindt filosofische grond in precies deze traditie van tolerantie en zelfonderzoek. Wanneer Montaigne schrijft dat barbaarsheid geen kwestie is van geografie maar van gedrag, legt hij de basis voor een ethiek waarin ieder mens op zijn eigen merites wordt beoordeeld.
Dit vraagt moed. Het is gemakkelijker om te oordelen dan om te bevragen, gemakkelijker om af te wijzen dan om te begrijpen. Maar de filosofen die Montaigne inspireerden, van de Stoïcijnen tot de humanisten, wisten dat ware wijsheid begint bij het erkennen van je eigen beperkingen. Dat inzicht is geen abstract principe. Het is een dagelijkse oefening.
Michel de Montaigne schreef Over kannibalen niet om exotische volkeren te verheerlijken, maar om zijn lezers een spiegel voor te houden. De filosofische tradities waaruit hij putte, het skepticisme, het Stoïcisme van Seneca, de morele wijsheid van Plutarchus en het kritische humanisme van zijn eigen tijd, vormen samen een praktische ethiek van verdraagzaamheid. De uitnodiging die Montaigne ons doet is helder: onderzoek je vooroordelen, erken je beperkingen en behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Dat is geen zwakte. Dat is wijsheid in actie.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het doel van Montaignes essay 'Over kannibalen'?
Het essay is geen verdediging van menseneterij, maar een uitnodiging om je eigen vooroordelen te onderzoeken. Montaigne gebruikt het om aan te tonen hoe we onze culturele aannames kritisch moeten bevragen en ons bewust moeten worden van onze feilbare oordelen over andere volkeren.
Hoe past Montaigne de skeptische methode van Sextus Empiricus toe?
Montaigne gebruikt de pyrrhonistische traditie die stelt dat absolute zekerheid onbereikbaar is. Deze erkenning van feilbaarheid maakt hem voorzichtiger met het veroordelen van anderen. In zijn essay vraagt hij niet of bepaalde volkeren slecht zijn, maar waarom we denken dat we beter zijn dan hen.
Welke Stoïsche filosofen beïnvloedden Montaignes denken over tolerantie?
Vooral Seneca en Plutarchus waren belangrijk. Van Seneca leerde Montaigne dat ware beschaving niet in uiterlijk vertoon zit, maar in innerlijke deugd, en dat mensen gelijk zijn ongeacht hun sociale status. Plutarchus toonde aan dat morele voorbeelden overal in elke cultuur gevonden kunnen worden.
Geef als eerste een reactie