Stel je voor: je zit aan tafel met iemand wiens dagelijkse gewoonten volkomen tegengesteld zijn aan de jouwe. Hoe je eet, hoe je groet, hoe je rouwt, alles is anders. Voel je weerstand, of voel je nieuwsgierigheid? Michel de Montaigne stelde precies deze vraag in zijn essay ‘Over oude gewoonten’. En het antwoord dat hij formuleerde, biedt verrassend concrete handvatten voor iedereen die oprechte verbinding zoekt, binnen en buiten de loge.
De spiegel van vreemde gewoonten
In Boek 1, Essay 49 van zijn beroemde verzameling essays neemt Michel de Montaigne de lezer mee langs een duizelingwekkende reeks gebruiken uit alle windstreken. Van volkeren die hun doden opaten als eerbetoon, tot samenlevingen waarin naaktheid de norm was. Montaigne doet dit niet om te choqueren. Hij doet het om een heel concreet punt te maken: wat jij als vanzelfsprekend beschouwt, is dat voor een ander helemaal niet. En omgekeerd.
Dit klinkt misschien als een open deur, maar probeer het eens toe te passen in je eigen leven. Denk aan het laatste moment waarop je je ergerde aan het gedrag van een collega, een buurman, of een familielid. Hoe snel oordeelde je? Montaigne laat zien dat gewoonte zo diep geworteld zit dat we haar niet eens meer herkennen als gewoonte. We verwarren haar met waarheid, met de enige juiste manier van leven. Dat is precies het moment waarop verbinding onmogelijk wordt.
Verbinding begint bij het opschorten van je oordeel
Hier raakt Montaignes denken aan een kernwaarde van de vrijmetselarij: zelfreflectie. In de loge wordt een broeder of zuster voortdurend uitgenodigd om naar binnen te kijken, eigen overtuigingen te onderzoeken en vooroordelen te herkennen. Montaigne deed precies hetzelfde, zij het vanuit zijn studeerkamer in de Dordogne. Hij schreef: wij zijn zo gewend aan het eigene dat het vreemde ons bedreigt, terwijl het ons juist kan verrijken.
Dit principe kun je vandaag nog toepassen. Kies bewust een moment waarop je merkt dat je oordeelt over iemand anders. Pauzeer. Stel jezelf de vraag: is wat ik nu veroordeel werkelijk verkeerd, of is het simpelweg anders dan wat ik gewend ben? Deze ene handeling, het opschorten van je oordeel, is een van de krachtigste instrumenten voor verbinding die er bestaan. In de vrijmetselarij wordt dit geoefend in het ritueel, in de stilte van de tempel, in het luisteren naar een broeder wiens levensovertuiging radicaal verschilt van de jouwe.
Echte verbinding ontstaat niet wanneer we het met elkaar eens zijn, maar wanneer we het oordeel over onze verschillen durven opschorten.
Broederschap voorbij de eigen gewoonte
De vrijmetselarij is van oudsher een broederschap die mensen van uiteenlopende achtergronden samenbrengt. Toen James Anderson in 1723 zijn Constituties publiceerde, benadrukte hij dat de loge een ontmoetingsplek moest zijn waar geloofsovertuigingen en maatschappelijke rangen geen scheiding mochten aanbrengen. Dit ideaal is nauw verwant aan wat Montaigne betoogt. Als je erkent dat jouw gewoonten niet universeel zijn, ontstaat er ruimte voor de ander. Niet als concessie, maar als verrijking.
Concreet kun je dit oefenen door het volgende te doen bij je eerstvolgende sociale ontmoeting, of dat nu in een loge is, op je werk of aan de eettafel:
- Stel een open vraag over een gewoonte die je niet begrijpt, in plaats van er een mening over te geven.
- Luister zonder te formuleren wat je wilt antwoorden.
- Zoek actief naar wat je gemeen hebt, niet naar wat je scheidt.
- Reflecteer achteraf: welk automatisch oordeel kwam er op, en waar kwam dat vandaan?
Dit zijn geen abstracte filosofische oefeningen. Het zijn concrete stappen die je vandaag kunt zetten. Montaigne zou het herkennen. Hij beschreef zichzelf als iemand die voortdurend probeerde zijn eigen vooringenomenheid te ontmaskeren, niet om die te veroordelen, maar om er vrij van te worden.
De zoektocht naar waarheid achter de gewoonte
Een van de diepste parallellen tussen Montaigne en de vrijmetselarij is de zoektocht naar waarheid. In de loge wordt deze zoektocht beschreven als het streven naar licht en kennis. Montaigne beschrijft in dit essay hoe gewoonte als een sluier werkt die ons verhindert de werkelijkheid helder te zien. We kijken, maar we zien niet, omdat we alles filteren door wat we kennen. De vrijmetselaar die het ritueel betreedt, wordt uitgenodigd om precies deze sluier op te lichten, niet door antwoorden te krijgen, maar door betere vragen te leren stellen.
Voltaire, zelf vrijmetselaar, schreef over het belang van twijfel als motor voor vooruitgang. Montaigne was in veel opzichten zijn voorloper. Waar Voltaire de twijfel gebruikte als wapen tegen onverdraagzaamheid, gebruikte Montaigne haar als instrument voor innerlijke groei. Beide benaderingen monden uit in hetzelfde: wie durft te twijfelen aan eigen gewoonten, opent de deur naar dieper begrip van zichzelf en van anderen.
Van inzicht naar dagelijkse praktijk
Het mooie aan Montaignes denken is dat het nooit los staat van het dagelijks leven. Hij filosofeert niet vanuit een ivoren toren. Hij schrijft over wat hij ziet, voelt en meemaakt. Dat maakt zijn werk bij uitstek geschikt om toe te passen. De vrijmetselarij deelt deze praktische inslag. Het gaat niet alleen om grote idealen als morele perfectie of deugdzaamheid, het gaat om de vraag: hoe gedraag jij je morgen anders dan vandaag?
Een bruikbare oefening is het bijhouden van een kort dagboek, al is het maar drie regels per dag, waarin je noteert welke automatische aannames je hebt gemaakt over anderen. Na een week zul je patronen zien. Patronen die Montaigne vierhonderd jaar geleden al beschreef. Gewoonten die zo vanzelfsprekend zijn dat ze onzichtbaar worden, totdat je ze bewust belicht. Dat bewust belichten is wat zowel Montaigne als de vrijmetselarij verstaan onder het zoeken van licht.
Wie deze oefening serieus neemt, zal merken dat verbinding geen abstract ideaal is. Het is een vaardigheid. Een vaardigheid die je kunt trainen, elke dag opnieuw, door je eigen gewoonten te bevragen en ruimte te maken voor die van een ander. Precies zoals Montaigne het bedoelde. Precies zoals het in de loge wordt beoefend.
Michel de Montaigne schreef zijn essay over oude gewoonten niet als academische verhandeling, maar als uitnodiging. Een uitnodiging om je eigen zekerheden te onderzoeken en van daaruit echte verbinding te zoeken. De vrijmetselarij biedt diezelfde uitnodiging, keer op keer, in elke bijeenkomst en elk ritueel. De vraag is niet of je gewoonten hebt die je blik vertroebelen. Die heb je. De vraag is of je bereid bent ze te zien, en of je van daaruit oprecht naar de ander wilt luisteren. Begin vandaag. De eerste stap is altijd de moeite waard.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het centrale argument van Montaigne in zijn essay 'Over oude gewoonten'?
Montaigne stelt dat wat we als vanzelfsprekend beschouwen, voor anderen helemaal niet vanzelfsprekend is. Hij laat zien dat gewoonte zo diep geworteld zit dat we haar niet eens meer herkennen als gewoonte, maar verwarren met waarheid. Dit inzicht is essentieel voor het opbouwen van echte verbinding met anderen.
Hoe verhoudt Montaignes denken zich tot de vrijmetselarij?
Beide benadrukken zelfreflectie en het onderzoeken van eigen overtuigingen en vooroordelen. In de loge wordt broeders en zusters voortdurend uitgenodigd naar binnen te kijken, net zoals Montaigne in zijn essays deed. Dit proces is cruciaal voor het overwinnen van beoordelingsprocessen die verbinding verhinderen.
Wat is de praktische oefening die het artikel voorstelt voor betere verbinding?
Het artikel adviseert om bewust een moment te kiezen waarop je merkt dat je oordeelt over iemand anders, dan te pauzeren en jezelf af te vragen: is dit werkelijk verkeerd, of is het simpelweg anders dan wat ik gewend ben? Dit opschorten van oordeel is een van de krachtigste instrumenten voor verbinding.
Lees ook: Montaigne over gewoonten en verbinding met vrijmetselarij (Vrijmetselarij & Verbinding)
Geef als eerste een reactie