Stel je voor: je zit aan tafel met iemand uit een volledig andere cultuur. Jullie eten anders, groeten anders, kleden je anders. Toch herken je in de ogen van die ander dezelfde nieuwsgierigheid, dezelfde behoefte aan verbinding. Michel de Montaigne beschreef precies dit gevoel in zijn essay ‘Over oude gewoonten’, waarin hij laat zien hoe diep gewoonten in ons verankerd zitten, en hoe bevrijdend het is om daar doorheen te kijken. Voor vrijmetselaren raakt dit essay aan de kern van hun werk: voorbij uiterlijke verschillen zoeken naar wat mensen werkelijk verbindt.
Waarom gewoonten ons blind maken
Michel de Montaigne verzamelde in dit negenenveertigste essay uit zijn eerste boek een bonte parade aan gebruiken uit alle windstreken. Volkeren die naakt aten, culturen waarin het onbeleefd was om je neus te snuiten, samenlevingen met volstrekt andere opvattingen over eigendom of huwelijk. Zijn punt was niet om te shockeren. Het was om te laten zien hoe willekeurig veel van onze dagelijkse handelingen zijn. Wat jij als ‘normaal’ ervaart, is voor een ander volkomen vreemd. En omgekeerd.
Dit heeft directe gevolgen voor je dagelijks leven. Denk aan hoe je reageert wanneer iemand op je werk een probleem anders aanpakt dan jij gewend bent. Of hoe je je ongemakkelijk kunt voelen bij een onbekend ritueel tijdens een reis. Die ongemakkelijkheid is geen teken dat de ander het fout doet. Het is een teken dat je eigen gewoonten zo diep zitten dat je ze voor universele waarheden houdt. Montaigne nodigde zijn lezers uit om dat mechanisme te herkennen en te doorbreken.
De vrijmetselaar als bewuste waarnemer
Binnen de vrijmetselarij speelt zelfreflectie een centrale rol. Bij de intrede wordt een kandidaat gevraagd om letterlijk stil te staan bij zichzelf, in de zogenoemde donkere kamer. Die eerste stap is niet toevallig: het is een uitnodiging om je eigen vooroordelen, aannames en automatische reacties onder ogen te zien. Precies wat Montaigne voorstelde. De Franse essayist en de vrijmetselaarstraditie delen de overtuiging dat werkelijke groei begint bij het eerlijk onderzoeken van je eigen denkkader.
Concreet kun je dit als volgt toepassen. Kies een moment deze week waarop je merkt dat je oordeelt over het gedrag van een ander. Pauzeer en stel jezelf twee vragen: ‘Is mijn reactie gebaseerd op een universele waarheid, of op een aangeleerde gewoonte?’ en ‘Wat zou ik zien als ik de gewoonte van die ander als even geldig zou beschouwen als de mijne?’ Dit zijn geen abstracte filosofische oefeningen. Het zijn gereedschappen voor dagelijks gebruik, vergelijkbaar met de werktuigen die in de vrijmetselarij als leidraad dienen voor moreel handelen.
Broederschap voorbij culturele grenzen
Een van de krachtigste aspecten van het essay van Montaigne is dat hij geen hiërarchie aanbrengt tussen culturen. Hij plaatst Europese gebruiken niet boven die van andere volkeren. Sterker nog, hij gebruikt de diversiteit aan gewoonten om te bewijzen dat geen enkel volk het alleenrecht heeft op ‘het juiste leven’. Dit sluit naadloos aan bij een kernwaarde van de vrijmetselarij: de universele broederschap. In een loge ontmoeten mensen elkaar ongeacht hun achtergrond, geloof of maatschappelijke positie. Die ontmoeting is alleen oprecht mogelijk wanneer iedereen bereid is om de eigen culturele bril af te zetten.
Wie leert inzien dat zijn gewoonten niet de enige maatstaf zijn, opent de deur naar echte broederschap, want verbinding ontstaat pas wanneer het oordeel zwijgt.
Montaigne verwees in zijn essays herhaaldelijk naar klassieke denkers als Plutarchus en Seneca, die eveneens benadrukten dat wijsheid begint bij het erkennen van je eigen onwetendheid. Socrates, de Griekse filosoof die verklaarde dat hij enkel wist dat hij niets wist, vormt in zekere zin het filosofische fundament onder zowel Montaignes essayistiek als de maçonnieke zoektocht naar licht en kennis. De vrijmetselaar zoekt niet naar definitieve antwoorden, maar naar steeds dieper begrip.
Drie praktische stappen om gewoonten te onderzoeken
Het is verleidelijk om het bij inzicht te laten, maar Montaignes essay vraagt om actie. Hieronder drie concrete stappen die je vandaag kunt zetten, geïnspireerd op zowel zijn gedachtegoed als de vrijmetselaarspraktijk.
- Houd een gewoontenlogboek bij. Noteer een week lang elke dag één moment waarop je automatisch reageerde op basis van gewoonte in plaats van bewuste keuze. Schrijf op wat er gebeurde, hoe je reageerde en welk alternatief mogelijk was geweest. Dit is vergelijkbaar met de zelfreflectie die vrijmetselaren beoefenen na elke bijeenkomst.
- Zoek bewust het onbekende op. Ga naar een cultureel evenement, lees een boek uit een traditie die je niet kent, of voer een gesprek met iemand wiens levensstijl sterk verschilt van de jouwe. Montaigne deed dit via zijn uitgebreide lectuur en reizen. Voor een vrijmetselaar is de loge zelf zo’n plek van ontmoeting met het onverwachte.
- Oefen het opschorten van je oordeel. Wanneer je merkt dat je een gewoonte van een ander als ‘vreemd’ bestempelt, vervang dat woord dan bewust door ‘anders’. Dit klinkt eenvoudig, maar het effect is verrassend groot. Het verschuift je perspectief van afwijzing naar nieuwsgierigheid, precies de houding die zowel Montaigne als de vrijmetselarij voorstaan.
Deugd als levende praktijk
Montaigne benadrukte dat deugd geen theoretisch concept is, maar iets dat je dagelijks moet beoefenen. In de vrijmetselarij geldt hetzelfde principe: morele perfectie is geen eindbestemming, maar een voortdurend proces van bijschaven en verfijnen. James Anderson, die in 1723 de eerste constituties van de moderne vrijmetselarij opstelde, benadrukte al dat een vrijmetselaar zich moet houden aan de morele wet, ongeacht welke specifieke geloofsovertuiging hij aanhangt. Die morele wet is geen star wetboek, maar een levend kompas dat je steeds opnieuw moet ijken aan de werkelijkheid om je heen.
Het essay van Montaigne helpt bij dat ijken. Door te laten zien hoe relatief onze gewoonten zijn, bevrijdt hij ons van de illusie dat ons eigen morele kader het enige juiste is. Dat betekent niet dat alles maar moet kunnen of dat er geen waarden bestaan. Het betekent dat je je waarden bewust moet kiezen, niet klakkeloos overnemen. Een vrijmetselaar die zijn ruwe steen bewerkt, doet precies dat: hij onderzoekt welke delen van zijn karakter gevormd zijn door bewuste keuze en welke door blinde gewoonte, en hij heeft de moed om het verschil te erkennen.
Van inzicht naar verbinding
Het mooiste aan Montaignes benadering is dat ze niet leidt tot relativisme of onverschilligheid, maar juist tot diepere verbinding. Wanneer je inziet dat jouw gewoonten niet universeel zijn, groeit het vermogen om je werkelijk in een ander te verplaatsen. En dát vermogen, dat is de grondstof van broederschap. In de loge, aan de eettafel, op de werkvloer en overal waar mensen elkaar ontmoeten. De vraag is niet of je gewoonten hebt. Die heb je. De vraag is of je bereid bent ze te onderzoeken, zodat ze je niet langer scheiden van de mensen om je heen.
Michel de Montaigne schreef zijn essay over oude gewoonten meer dan vier eeuwen geleden, maar de uitnodiging die erin besloten ligt is actueler dan ooit. Onderzoek wat je voor vanzelfsprekend houdt. Durf je eigen bril af te zetten. En ontdek dat achter alle culturele verschillen dezelfde menselijke behoefte schuilgaat: de behoefte aan verbinding, aan begrip, aan broederschap. Voor vrijmetselaren is dat geen theorie, maar dagelijkse praktijk. En voor iedereen die bereid is om eerlijk naar zichzelf te kijken, kan het dat ook zijn.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Lees ook: Montaigne over gewoonten: praktische lessen voor verbinding (Vrijmetselarij & Verbinding)
Veelgestelde vragen
Wat is het hoofdpunt van Montaignes essay 'Over oude gewoonten'?
Montaigne laat zien hoe willekeurig veel van onze dagelijkse handelingen zijn door voorbeelden uit verschillende culturen te geven. Zijn kernboodschap is dat wat wij als 'normaal' ervaren, voor anderen volkomen vreemd kan zijn, en dat veel van onze reacties gebaseerd zijn op aangeleerde gewoonten in plaats van universele waarheden.
Hoe verbindt vrijmetselarij zich met Montaignes ideeën?
Vrijmetselarij deelt met Montaigne het belang van zelfreflectie als basis voor groei. Beide benadrukken het belang van het onderzoeken van je eigen vooroordelen en aannames. In de vrijmetselarij wordt dit literlijk oefend met rituelen zoals de 'donkere kamer' waarin kandidaten stil staan bij zichzelf.
Hoe kan ik deze filosofie praktisch toepassen in mijn dagelijks leven?
Wanneer je merkt dat je oordeelt over het gedrag van een ander, pauzeer dan en stel jezelf twee vragen: 'Is mijn reactie gebaseerd op een universele waarheid, of op een aangeleerde gewoonte?' en 'Wat zou ik zien als ik de gewoonte van die ander als even geldig zou beschouwen als de mijne?' Dit helpt je je eigen mechanismen van oordelen beter te begrijpen.
Geef als eerste een reactie