Stel je voor: je zit na een lange werkdag met vrienden aan tafel. De glazen worden gevuld, het gesprek wordt losser, de lach klinkt harder. Op een gegeven moment merk je dat je dingen zegt die je normaal voor jezelf houdt. De volgende ochtend vraag je je af: was dat nu de echte ik, of juist een versie die ik liever niet had laten zien? Precies deze spanning onderzocht Michel de Montaigne in zijn essay Over dronkenschap, en precies deze spanning raakt aan het hart van wat vrijmetselaars nastreven in hun persoonlijke ontwikkeling.
Wat Montaigne ons werkelijk vraagt
Michel de Montaigne schreef zijn essay Over dronkenschap niet als moraalridder. Hij was geen prediker die de vinger hief naar iedereen met een glas wijn in de hand. Integendeel: hij beschreef openhartig hoe mensen, inclusief hijzelf, omgaan met de grens tussen genieten en verliezen. Zijn centrale vraag was niet “is drinken slecht?” maar “wat onthult het verlies van zelfbeheersing over wie wij werkelijk zijn?” Die vraag is tijdloos. En voor iedereen die serieus bezig is met persoonlijke groei, is zij onvermijdelijk.
Montaigne verwijst in zijn essay naar figuren als Cato de Oudere, die juist beweerde dat wijn de ware aard van een mens blootlegt. Ook haalt hij Plato aan, die het gecontroleerde gebruik van wijn als een vorm van opvoeding beschouwde: je leert jezelf kennen door te zien hoe je reageert wanneer de remmen losser worden. Dit is geen vrijbrief voor exces, maar een uitnodiging tot eerlijk zelfonderzoek.
Broederschap aan de tafel van eerlijkheid
Binnen de vrijmetselarij speelt de gezamenlijke maaltijd, het zogenaamde tafelloge, een bijzondere rol. Het is een moment waarop broeders na een rituele bijeenkomst samenkomen, het glas heffen en in een meer ontspannen sfeer met elkaar spreken. Juist in die overgang van ritueel naar gezelligheid schuilt een subtiele beproeving. Want hoe gedraag je je wanneer de formele structuur wegvalt? Blijf je de waarden van respect, oprechtheid en gematigdheid trouw, ook als de sfeer informeler wordt?
Montaigne zou dit herkennen. Hij beschrijft hoe sommige mensen onder invloed een andere persoonlijkheid aannemen, terwijl anderen juist stabieler blijken dan verwacht. Dat onderscheid is precies wat de vrijmetselaar interesseert. De vraag is niet of je wel of niet drinkt, maar of je in elke omstandigheid dicht bij je eigen kern blijft. Broederschap is niet alleen een band die in het ritueel wordt gesmeed. Zij wordt beproefd en bewezen aan de tafel daarna.
Zelfreflectie als dagelijkse praktijk
Hier wordt het concreet. Want hoe vertaal je de gedachten van Montaigne en de waarden van de vrijmetselarij naar je dagelijks leven? Niet door nooit meer een glas wijn te drinken, maar door bewuster na te denken over momenten waarop je de grip op jezelf dreigt te verliezen. Dat hoeft niet alleen over alcohol te gaan. Denk aan woede in het verkeer, impulsieve aankopen, of dat ene bericht dat je stuurde terwijl je beter even had kunnen wachten.
Vrijmetselaars kennen het principe van de ruwe steen: ieder mens is een onbewerkt blok dat door zelfreflectie en oefening geleidelijk wordt bijgeschaafd. Montaigne zou dat beeld waarderen. In zijn essay maakt hij duidelijk dat de mens niet volmaakt hoeft te zijn, maar wel eerlijk tegenover zichzelf. Die eerlijkheid is het gereedschap waarmee aan de steen wordt gewerkt.
Ware broederschap ontstaat niet in momenten van controle, maar in de bereidheid om eerlijk te zijn over je eigen zwakheden en daar samen van te leren.
Drie praktische stappen vanuit Montaigne
Wat kun je vandaag nog doen met deze inzichten? Hieronder drie concrete handelingen, geïnspireerd door zowel het essay van Montaigne als de vrijmetselaarstraditie.
- Houd een avondspiegel bij. Neem elke avond drie minuten om terug te kijken op je dag. Waren er momenten waarop je de beheersing verloor, hoe klein ook? Wat leerde dat je over jezelf? Dit ritueel sluit aan bij de vrijmetselaarspraktijk van dagelijkse zelfreflectie, en bij wat Montaigne noemde: jezelf zonder masker bekijken.
- Zoek de beproeving op in gezelschap. Let de volgende keer dat je met anderen aan tafel zit bewust op je eigen gedrag. Niet als strenge rechter, maar als nieuwsgierige waarnemer. Blijf je trouw aan wie je wilt zijn? Aristoteles benadrukte al dat deugd geen theorie is maar een gewoonte, gevormd door herhaling in het dagelijks leven.
- Deel je kwetsbaarheid met iemand die je vertrouwt. Montaigne schreef zijn essays als een publieke daad van kwetsbaarheid. Vrijmetselaars oefenen dit in de beslotenheid van de loge. Maar ook buiten die context kun je groeien door eerlijk te zijn over je tekortkomingen tegenover een vriend, partner of collega. Verbinding ontstaat waar verdediging stopt.
De deugd zit in het midden
Montaigne was geen absolutist. Hij veroordeelde dronkenschap niet categorisch, maar waarschuwde voor het verlies van bewustzijn dat ermee gepaard kan gaan. Dat is een opvallend genuanceerd standpunt voor de zestiende eeuw, en het past naadloos bij de vrijmetselaarstraditie die geen dogma’s voorschrijft maar ieder mens oproept om zelf, in vrijheid en met rede, de gulden middenweg te vinden.
Marcus Aurelius, de Stoïcijnse keizer en filosoof, schreef in zijn Overpeinzingen dat de mens elke ochtend moet bedenken dat hij mensen zal tegenkomen die opdringerig, ondankbaar of onbeheerst zijn, en dat hij zich moet voorbereiden om daar met mildheid op te reageren. Die mildheid begint bij jezelf. Wanneer je jezelf betrapt op een moment van zwakte, is de juiste reactie niet zelfveroordeling maar zelfkennis.
Verbinding als eindbestemming
Het mooiste inzicht dat Michel de Montaigne ons in dit essay biedt, is misschien wel dit: de mens die zichzelf kent, is beter in staat om zich met anderen te verbinden. Wie zijn eigen zwakheden erkent, oordeelt milder over die van een ander. Wie weet waar zijn grenzen liggen, kan die grenzen met vertrouwen delen. In de vrijmetselarij heet dat broederschap. In het dagelijks leven heet het gewoon: menselijk zijn.
De volgende keer dat je aan tafel zit en het glas wordt geheven, denk dan even aan Montaigne. Niet om het glas neer te zetten, maar om bewust te kiezen hoe je het optilt. Daarin schuilt de echte oefening in deugd: niet in onthouding, maar in bewustzijn.
Michel de Montaigne schreef meer dan vier eeuwen geleden een essay dat nog steeds relevant is voor iedereen die serieus bezig is met zelfverbetering. Zijn gedachten over dronkenschap zijn geen pleidooi voor of tegen alcohol, maar een uitnodiging om eerlijk naar jezelf te kijken, in goede en in moeilijke momenten. Voor vrijmetselaars is die uitnodiging herkenbaar: de zoektocht naar waarheid begint altijd bij jezelf. En de verbinding met anderen wordt sterker naarmate die eerlijkheid groeit. Begin vanavond. Drie minuten. Eén spiegel. Jouw ruwe steen wacht.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat was Montaignes werkelijke vraag over dronkenschap?
Montaigne stelde niet de vraag of drinken slecht is, maar wat het verlies van zelfbeheersing ons vertelt over wie we werkelijk zijn. Hij zag dronkenschap als een moment van eerlijk zelfonderzoek, waarin de maskers afvallen en onze ware aard zich onthult.
Hoe verhoudt Montaignes denken zich tot vrijmetselarij?
Beide stellen persoonlijke groei en zelfkennis centraal. Voor vrijmetselaars gaat het niet om wel of niet drinken, maar om trouw blijven aan waarden als respect en oprechtheid, ook wanneer de formele rituelen voorbij zijn en de sfeer losser wordt.
Wat is de betekenis van de tafelloge in de vrijmetselarij?
De tafelloge is een gezamenlijke maaltijd na rituele bijeenkomsten waarbij broeders in een ontspannen sfeer samenkomen. Dit moment beproeft of vrijmetselaars hun waarden trouw blijven wanneer de formele structuur wegvalt en de sfeer informeler wordt.
Geef als eerste een reactie