In 1759 publiceerde Voltaire zijn satirische meesterwerk Candide, waarin de naïeve hoofdpersoon een schijnbaar volmaakt land bereikt: El Dorado. Dit gouden rijk, verborgen in de bergen van Zuid-Amerika, fungeert als filosofisch spiegelbeeld van de Europese samenleving. Maar welke denkers en stromingen vormden Voltaires visie op deze utopie? De wortels reiken van Plato’s ideale staat tot de renaissance-humanisten, en raken aan vragen die ook vrijmetselaren al eeuwenlang bezighouden: hoe bouwen wij aan een betere wereld?
De utopische traditie voor Voltaire
Het concept van een ideale samenleving kent een lange geschiedenis in het westerse denken. Plato schetste in zijn werk De Staat een gemeenschap geregeerd door filosoof-koningen, waar rechtvaardigheid de hoogste deugd vormde. Deze visie bleef eeuwenlang invloedrijk en inspireerde generaties denkers tot het formuleren van eigen maatschappelijke idealen. Thomas More publiceerde in 1516 zijn Utopia, een fictief eiland waar privébezit niet bestaat en religieuze tolerantie heerst. De titel werd synoniem voor elk denkbeeldig volmaakt land.
Voltaire kende deze werken grondig. Als veellezer en correspondent van talloze Europese intellectuelen had hij toegang tot de gehele utopische canon. Tommaso Campanella’s Zonnestad en Francis Bacon’s Het Nieuwe Atlantis behoorden tot zijn referentiekader. Toch verschilt Voltaires El Dorado fundamenteel van deze voorgangers. Waar More en Campanella gedetailleerde blauwdrukken leverden voor een ideale staat, presenteert Voltaire een ironisch contrast dat de lezer dwingt tot nadenken.
Leibniz en het optimisme als doelwit
De centrale filosofische tegenstander in Candide is Gottfried Wilhelm Leibniz, de Duitse filosoof die beweerde dat wij leven in de beste van alle mogelijke werelden. Voltaire had een diepe ambivalentie tegenover dit optimisme. De aardbeving van Lissabon in 1755, waarbij tienduizenden mensen omkwamen, had zijn vertrouwen in een rechtvaardig geordend universum diep geschokt. El Dorado fungeert in dit kader als gedachtenexperiment: als een volmaakte wereld wél kan bestaan, waarom lijdt de rest van de mensheid dan zo verschrikkelijk?
El Dorado is geen blauwdruk voor een perfecte samenleving, maar een spiegel die de tekortkomingen van onze eigen wereld pijnlijk zichtbaar maakt.
De inwoners van El Dorado kennen geen priesters die twisten over dogma’s, geen rechtbanken omdat er geen misdaad is, en geen goud als betaalmiddel omdat overvloed hebzucht overbodig maakt. Voltaire gebruikt deze elementen niet om een realiseerbare utopie te schetsen, maar om de Europese obsessie met rijkdom, religieuze intolerantie en juridische complexiteit te bekritiseren. Het is satire in dienst van de rede.
Invloeden uit het skepticisme en de verlichting
Voltaire stond sterk onder invloed van het skepticisme, in het bijzonder de essays van Michel de Montaigne. Deze zestiende-eeuwse denker relativeerde menselijke kennis en culturele vooroordelen. In zijn beroemde essay Over de kannibalen verdedigde Montaigne inheemse volkeren tegen Europese arrogantie. Deze culturele relativering echoot in El Dorado, waar de beschaving van de bewoners die van Europa verre overtreft, ondanks hun geografische isolatie.
Pierre Bayle, de Franse filosoof die religieuze tolerantie bepleitte, vormde eveneens een belangrijke inspiratiebron. Zijn Historisch en kritisch woordenboek toonde aan hoe vooroordelen en bijgeloof de menselijke rede vertroebelen. In El Dorado aanbidden de inwoners één god zonder tempels of priesterkaste, een ideaal dat aansluit bij het deïsme dat Voltaire en vele verlichtingsdenkers omarmden.
El Dorado en de vrijmetselarij: bouwen aan innerlijke vervolmaking
De vraag naar de ideale samenleving raakt direct aan thema’s die binnen de vrijmetselarij centraal staan. De ruwe steen die tot kubieke steen bewerkt wordt, symboliseert de persoonlijke ontwikkeling die nodig is voor een betere gemeenschap. El Dorado presenteert een volk dat deze innerlijke arbeid collectief heeft volbracht: zij kennen geen hebzucht, geen godsdiensttwisten, geen behoefte aan straf. Het is een beschaving van voltooide bouwers.
- Religieuze tolerantie als fundament van samenleven
- Afwezigheid van materiële hebzucht
- Wijsheid boven dogma
- Gemeenschapszin zonder dwang
Voltaire was zelf in 1778, kort voor zijn dood, ingewijd in de Parijse loge Les Neuf Sœurs. Hoewel Candide ruim eerder verscheen, delen de verlichtingsidealen van het werk en de vrijmetselarij dezelfde intellectuele voedingsbodem. Beide zoeken naar verbetering van de mens en samenleving door rede, broederschap en morele ontwikkeling. El Dorado toont wat mogelijk zou zijn wanneer deze principes volledig gerealiseerd worden.
De paradox van het onbereikbare ideaal
Candide verlaat El Dorado vrijwillig, beladen met schatten die in de buitenwereld waardevol zijn. Dit vertrek is filosofisch betekenisvol. De utopie kan niet geëxporteerd worden; zij bestaat alleen in isolement. Voltaire suggereert hiermee dat volmaaktheid een innerlijke toestand is die niet door externe omstandigheden alleen bereikt kan worden. Het werk in de wereld blijft noodzakelijk, hoe gebrekkig die wereld ook is.
De beroemde slotzin van Candide, dat wij onze tuin moeten bewerken, vormt de praktische conclusie. Niet dromen van een onbereikbaar paradijs, maar werken aan concrete verbeteringen in het hier en nu. Deze pragmatische wijsheid verbindt stoïsche invloeden, zoals de nadruk op wat binnen ons bereik ligt, met verlichtingsoptimisme over menselijke vooruitgang. Seneca zou het herkennen: geluk ligt in arbeid en deugd, niet in externe rijkdom.
Voltaires El Dorado staat niet op zichzelf, maar wortelt diep in een filosofische traditie van utopisch denken, skeptische relativering en verlichtingsidealen. Van Plato tot Montaigne, van More tot Bayle: elk van deze denkers leverde bouwstenen voor het gouden rijk in Candide. Voor vrijmetselaren biedt dit hoofdstuk een krachtige spiegel. De volmaakte samenleving begint bij de individuele bewerking van de ruwe steen. El Dorado herinnert ons eraan dat het ideaal richting geeft aan ons werk, ook wanneer het onbereikbaar blijft.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is de betekenis van El Dorado in Voltaires Candide?
El Dorado is een verborgen gouden rijk in de bergen van Zuid-Amerika dat fungeert als filosofisch spiegelbeeld van de Europese samenleving. Het is geen blauwdruk voor een perfecte staat, maar een ironisch contrast dat lezers dwingt na te denken over de tekortkomingen van hun eigen wereld.
Welke filosoof probeerde Voltaire met El Dorado te critiseren?
Voltaire critiseerde Gottfried Wilhelm Leibniz, die beweerde dat wij in de beste van alle mogelijke werelden leven. Na de aardbeving van Lissabon in 1755 gebruikt Voltaire El Dorado als gedachtenexperiment om aan te tonen dat als een volmaakte wereld kan bestaan, waarom de rest van de mensheid dan zo verschrikkelijk lijdt.
Hoe verschilt Voltaires El Dorado van eerdere utopische werken?
Waar denkers als Thomas More en Tommaso Campanella gedetailleerde blauwdrukken leverden voor ideale staten, presenteert Voltaire een ironisch contrast. El Dorado heeft geen priesters die twisten, geen rechtbanken omdat misdaad niet bestaat, en geen goud als betaalmiddel omdat overvloed hebzucht overbodig maakt.
Geef als eerste een reactie