Misschien heb je je wel eens afgevraagd hoe een perfecte samenleving eruitziet. Een plek waar hebzucht niet bestaat, waar mensen elkaar met oprecht respect behandelen, waar wijsheid belangrijker is dan rijkdom. Voltaire schetste zo’n wereld in zijn beroemde werk Candide, in het legendarische El Dorado. Maar was dit droomland bedoeld als blauwdruk voor de mensheid, of juist als scherpe spiegel? En wat heeft deze achttiende-eeuwse utopie te maken met de idealen die vrijmetselaren nog steeds koesteren?
Een gouden stad die niet bestaat
In Candide arriveert de naïeve hoofdpersoon na talloze tegenslagen in El Dorado, een verborgen koninkrijk waar goud en edelstenen op straat liggen alsof het kiezelstenen zijn. De bewoners lachen om Candides verbazing. Wat heeft goud voor waarde als iedereen genoeg heeft? Voltaire gebruikt dit paradijselijke oord niet als serieus voorstel voor maatschappelijke inrichting, maar als contrast met de wereld die hij om zich heen zag. De wreedheid, de oorlogen, de religieuze intolerantie van zijn tijd worden in El Dorado omgekeerd tot hun tegenbeeld.
Toch verlaat Candide dit paradijs vrijwillig. Hij wil terug naar de onvolmaakte wereld, gedreven door liefde en misschien ook door rusteloosheid. Dit is geen onbeduidend detail. Voltaire suggereert dat de mens niet gemaakt is voor passieve volmaaktheid. De zoektocht zelf, met al haar struikelblokken, geeft betekenis aan het bestaan.
De utopie als werkplaats voor het karakter
Hier raakt Voltaires denken aan een kernthema binnen de vrijmetselarij: de onafgemaakte steen. Je bent niet geboren als volmaakt wezen, maar als ruwe steen die door eigen inspanning en reflectie verfijnd moet worden. El Dorado is in die zin geen eindbestemming, maar een visioen dat richting geeft. Het toont wat mogelijk zou zijn als mensen hun lagere neigingen zouden overwinnen. Tegelijkertijd erkent het verhaal dat deze overwinning nooit definitief is.
De utopie is geen eindbestemming, maar een kompas dat ons herinnert aan de richting waarin we willen groeien.
In de loge werk je niet aan een perfecte wereld, maar aan jezelf. De rituelen, de symbolen, de broederlijke gesprekken zijn gereedschappen om dichter bij je eigen El Dorado te komen. Niet als naïef geloof dat het bereikbaar is, maar als bewuste keuze om de reis te maken.
Verbinding voorbij grenzen
Wat El Dorado zo bijzonder maakt in Voltaires beschrijving, is de afwezigheid van conflict tussen mensen met verschillende achtergronden. Er zijn geen priesters die andersdenkenden vervolgen, geen koningen die oorlog voeren voor territorium. De bewoners behandelen vreemdelingen met hartelijke nieuwsgierigheid in plaats van wantrouwen. Voltaire, die zelf te maken had met censuur en vervolging vanwege zijn ideeën, droomde duidelijk van een wereld waarin verscheidenheid geen bedreiging vormde.
Deze droom van verbinding over grenzen heen is herkenbaar voor iedereen die de vrijmetselarij kent. In de loge ontmoeten mensen elkaar ongeacht hun religieuze of maatschappelijke achtergrond. De voorwaarde is niet gelijkheid van opvattingen, maar bereidheid tot respectvolle dialoog. Net als in El Dorado wordt verschil niet weggepoetst, maar gevierd als bron van verrijking.
De tuinman en zijn werk
Candide eindigt niet in El Dorado, maar in een bescheiden tuin. De beroemde slotzin van het boek luidt dat we onze tuin moeten cultiveren. Dit is Voltaires antwoord op de vraag hoe je moet leven in een onvolmaakte wereld. Niet door te vluchten in dromen van paradijzen, niet door te wanhopen aan de werkelijkheid, maar door concreet en geduldig te werken aan wat binnen je bereik ligt.
Voor vrijmetselaren is dit een vertrouwde gedachte. De tempel die je bouwt, is niet een gebouw van steen, maar het geheel van je daden, je relaties, je karakter. El Dorado herinnert je aan de mogelijkheid van harmonie. De tuin herinnert je aan de noodzaak van dagelijks werk. Beide zijn nodig: het visioen en de arbeid.
Wat Voltaire ons vandaag nog leert
Voltaire was geen vrijmetselaar in de strikte zin, hoewel hij in zijn latere jaren lid werd van de loge Les Neuf Soeurs in Parijs. Zijn initatie vond plaats in 1778, kort voor zijn dood, en bij die gelegenheid droeg hij het schootsvel van Helvetius, een andere verlichtingsdenker. Dit detail is veelzeggend: Voltaire verbond zich op het einde van zijn leven met een broederschap die dezelfde idealen nastreefde die hij zijn hele leven had verdedigd.
El Dorado blijft relevant omdat het dezelfde vragen stelt die ook in de loge gesteld worden. Hoe verhoud je je tot rijkdom en macht? Hoe behandel je mensen die anders denken dan jij? Wat is de waarde van kennis als ze niet leidt tot wijsheid? Voltaires antwoorden zijn niet altijd troostrijk, maar ze zijn eerlijk. En eerlijkheid, zowel tegenover jezelf als tegenover anderen, is misschien wel de eerste stap naar elke vorm van verbinding.
- El Dorado toont dat utopieën niet bereikt worden, maar richting geven
- Verbinding ontstaat door verscheidenheid te respecteren, niet door uniformiteit af te dwingen
- De tuin cultiveren betekent dagelijks werken aan karakter en gemeenschap
- Vrijmetselarij en Voltaires filosofie delen het geloof in menselijke verbetering
Voltaires El Dorado nodigt je uit om na te denken over je eigen utopie. Niet als vlucht uit de werkelijkheid, maar als kompas voor je handelen. In de vrijmetselarij vind je eenzelfde uitnodiging: werk aan jezelf, verbind je met anderen, en weet dat de reis belangrijker is dan de aankomst. De gouden stad ligt niet achter de horizon, maar in de kwaliteit van je dagelijkse keuzes. En misschien is dat precies wat Voltaire bedoelde toen hij schreef dat we onze tuin moeten cultiveren.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het verband tussen Voltaires El Dorado en vrijmetselarij?
Voltaires El Dorado uit Candide fungeert als spiegel voor vrijmetselaarsidealen. Net zoals de onafgemaakte steen in vrijmetselarij staat voor persoonlijke groei, is El Dorado geen eindbestemming maar een kompas dat richting geeft. De utopie toont wat mogelijk is als mensen hun lagere neigingen overwinnen, zonder naïef te geloven dat volmaaktheid bereikbaar is.
Waarom verlaat Candide het paradijs van El Dorado?
Candide verlaat El Dorado vrijwillig, gedreven door liefde en rusteloosheid. Dit detail illustreert Voltaires stelling dat de mens niet gemaakt is voor passieve volmaaktheid. De zoektocht zelf, met al haar struikelblokken en onvolkomenheden, geeft betekenis aan het bestaan.
Hoe gebruikt Voltaire El Dorado als kritiek op zijn tijd?
Voltaire schetst El Dorado niet als serieus maatschappelijk voorstel, maar als contrast met zijn werkelijkheid. De wreedheid, oorlogen en religieuze intolerantie van de achttiende eeuw worden in El Dorado omgekeerd tot hun tegenbeeld: een wereld zonder conflict waar goud geen waarde heeft en mensen elkaar met oprecht respect behandelen.
Geef als eerste een reactie