In het hart van Voltaires satirische meesterwerk Candide ligt een verborgen vallei waar goud als kiezelsteen over de wegen rolt en kinderen met edelstenen spelen alsof het knikkers zijn. Dit is El Dorado, een plek die niet op landkaarten voorkomt maar die diep in het menselijk bewustzijn woont. Voltaire schetst hier niet zomaar een sprookjesland, maar houdt de lezer een spiegel voor: wat zegt ons verlangen naar een volmaakte wereld over wie wij werkelijk zijn?
De ontdekking van het onvindbare land
Candide en zijn metgezel Cacambo bereiken El Dorado na een lange, gevaarlijke reis door onherbergzaam gebied. Ze drijven op een rivier die hen naar een vallei voert, omringd door onbeklimbare rotsen. Voltaire kiest deze toegangsweg met zorg: het verborgen paradijs is niet te vinden via de gebruikelijke wegen van ambitie of verovering. De rivier voert hen er passief naartoe, als een soort overgave aan het onbekende. Deze symboliek resoneert met een diepere waarheid over spirituele ontdekking: het hoogste wordt niet gegrepen, maar ontvangen.
In El Dorado treffen de reizigers een samenleving die volledig afwijkt van alles wat ze kennen. Er is geen armoede, geen onrecht, geen religieuze dwang. De inwoners kennen geen oorlog en geen rechtbanken, want er zijn geen conflicten om te beslechten. Goud en edelstenen, waarvoor elders mensen moorden en sterven, hebben hier geen waarde. Kinderen gooien ze achteloos weg na hun spel.
Het centrale thema: de relativiteit van waarde
Voltaire gebruikt El Dorado om een fundamentele vraag te stellen over wat wij als waardevol beschouwen. In de Europese wereld van Candide wordt alles bepaald door schaarste, bezit en macht. Goud is kostbaar omdat mensen bereid zijn ervoor te doden. In El Dorado is die logica afwezig. De inwoners begrijpen niet waarom buitenstaanders zo gehecht zijn aan glimmende steentjes.
El Dorado toont dat onze diepste waarden niet universeel zijn, maar constructies die wij zelf in stand houden door erin te geloven.
Dit inzicht heeft directe relevantie voor het vrijmetselaarsdenken over symboliek. In de loge werken broeders met symbolen als de ruwe steen, de passer en de winkelhaak. Deze voorwerpen hebben op zichzelf geen bijzondere waarde. Hun betekenis ontstaat doordat mensen er samen een diepere laag aan toekennen. Net zoals goud in El Dorado waardeloos is, zo is een stuk ruwe steen buiten de context van de loge slechts een brok materie. Het is de menselijke geest die symbolische waarde schept.
De koning zonder kroon
Een van de meest opmerkelijke passages beschrijft de ontmoeting met de koning van El Dorado. Candide verwacht pracht en praal, maar treft een vorst die zijn gasten omhelst als gelijken. Er is geen hofceremonieel, geen onderdanigheid. De koning regeert niet door dwang, maar door wijsheid en voorbeeld. Voltaire presenteert hier een ideaal van leiderschap dat gebaseerd is op innerlijke kwaliteiten in plaats van uiterlijk vertoon.
Voor vrijmetselaren roept dit beeld de figuur op van de Meester die niet heerst maar dient, die zijn gezag niet ontleent aan titels maar aan karakter. De kroon die niet gedragen hoeft te worden, is de kroon die werkelijk verdiend is. In de symbolische taal van de loge zou men kunnen zeggen: de hoogste graad is onzichtbaar voor wie alleen naar uiterlijkheden kijkt.
Waarom Candide vertrekt
Het meest veelzeggende moment in dit deel van het verhaal is niet de aankomst in El Dorado, maar het vertrek. Candide besluit de volmaakte samenleving te verlaten, beladen met zakken vol edelstenen. Hij wil terugkeren naar de gewone wereld om zijn geliefde Cunégonde te zoeken en om rijk en machtig te worden onder mensen die goud wel op waarde schatten.
Voltaire laat hier zien dat de utopie niet faalt, maar dat de mens faalt voor de utopie. Candide kan niet blijven in een wereld waar zijn Europese waarden betekenisloos zijn. Hij verkiest de bekende strijd boven de onbekende vrede. Dit is misschien wel de scherpste observatie van Voltaire: wij dragen onze onvolmaaktheden met ons mee, waarheen we ook gaan.
De utopie als symbool van innerlijk werk
Vanuit symbolisch perspectief is El Dorado geen geografische plek maar een staat van bewustzijn. Het vertegenwoordigt de mogelijkheid van een leven vrij van hebzucht, angst en conflict. Dat Candide er niet kan blijven, suggereert dat deze staat niet bereikt wordt door ergens aan te komen, maar door innerlijke transformatie.
De vrijmetselarij kent een vergelijkbaar begrip in het werk aan de ruwe steen. De volmaakte kubieke steen is niet iets dat men ergens vindt of koopt. Zij ontstaat door geduldig arbeiden aan zichzelf, steen voor steen, dag na dag. El Dorado is in die zin een voorafschaduwing van wat men zou kunnen worden, niet een bestemming die men bereikt.
Voltaires kritiek op zijn eigen tijd
Achter de schijnbare lichtheid van het verhaal schuilt scherpe maatschappijkritiek. Voltaire schreef in een tijdperk van koloniale expansie, religieuze onderdrukking en aristocratische willekeur. El Dorado is zijn commentaar op wat Europa zou kunnen zijn als het zijn obsessies zou loslaten. De afwezigheid van priesters die mensen tot ketters verklaren, de afwezigheid van rechters die onschuldigen veroordelen, de afwezigheid van generaals die oorlogen beginnen: Voltaire tekent in negatieven wat hij in zijn eigen wereld mist.
Toch is Voltaire geen naïeve dromer. Door Candide te laten vertrekken, erkent hij dat utopieën breekbaar zijn, niet omdat ze onmogelijk zijn, maar omdat mensen ze niet kunnen verdragen. Dit realisme maakt Candide tot meer dan een satirisch sprookje. Het is een filosofische verkenning van menselijke natuur en haar grenzen.
El Dorado blijft een van de meest indringende beelden uit de Europese literatuur, niet ondanks maar dankzij zijn onbereikbaarheid. Voltaire nodigt ons uit om te onderzoeken waarom wij vasthouden aan waarden die ons ongelukkig maken, en wat er zou gebeuren als we ze zouden loslaten. Voor wie met symbolische ogen leest, is El Dorado geen plek op de kaart, maar een vraag die we onszelf dagelijks kunnen stellen: welke edelstenen behandelen wij als kiezels, en welke kiezels verheffen wij tot schatten?
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is de betekenis van El Dorado in Voltaires Candide?
El Dorado is een verborgen paradijs zonder armoede, onrecht of oorlog, waar goud en edelstenen waardeloos zijn. Voltaire gebruikt het als spiegel om de lezer vragen te stellen over wat wij als waardevol beschouwen en hoe onze waarden eigenlijk menselijke constructies zijn die gebaseerd zijn op schaarste en macht.
Hoe bereiken Candide en Cacambo El Dorado?
Ze bereiken het verborgen land via een rivier die hen passief naar een vallei voert, omringd door onbeklimbare rotsen. Voltaire kiest deze symbolische route bewust: het paradijs wordt niet gegrepen door ambitie of verovering, maar ontvangen door overgave aan het onbekende.
Wat is de connectie tussen El Dorado en vrijmetselaarsdenken?
Beide tonen dat betekenis niet inherent aanwezig is, maar door menselijke geest wordt geschapen. Net zoals goud in El Dorado waardeloos is buiten context, zo hebben vrijmetselaarssymbolen als de ruwe steen hun diepere betekenis alleen omdat broeders daar samen een symbolische laag aan toekennen.
Geef als eerste een reactie