Montaigne over het niet verdelen van eer en broederschap

Misschien herken je het gevoel: je hebt iets bereikt waar je trots op bent, maar zodra je die trots deelt, lijkt het alsof de glans ervan afneemt. Of je merkt dat je de erkenning die je krijgt liever niet verdeelt met anderen, zelfs als zij er evenzeer aan hebben bijgedragen. Het is een heel menselijke neiging, en het is precies dit thema dat Michel de Montaigne aansnijdt in zijn korte maar indringende essay ‘Over het niet verdelen van onze eer’. Wat hij schrijft raakt verrassend direct aan de kern van wat vrijmetselaars nastreven: eerlijkheid tegenover jezelf, bescheidenheid in je omgang met anderen, en de vraag wat eer werkelijk betekent wanneer je haar deelt.

Wat Montaigne werkelijk bedoelde

In essay 41 van het eerste boek van zijn beroemde Essays stelt Michel de Montaigne een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: waarom zijn wij zo terughoudend om onze eer te delen? Hij observeert dat veldheren en leiders de neiging hebben om persoonlijke roem op te eisen voor overwinningen die in werkelijkheid het resultaat zijn van collectieve inspanning. De soldaten op het slagveld, de raadgevers achter de schermen, de toevallige omstandigheden die meewerkten: zij verdwijnen naar de achtergrond zodra de lauwerkrans wordt uitgereikt. Montaigne bekritiseert deze neiging niet met een opgeheven vinger, maar met de milde, onderzoekende toon die hem zo kenmerkt. Hij houdt ons een spiegel voor en vraagt: is jouw eer werkelijk van jou alleen?

Wat dit essay bijzonder maakt, is dat Montaigne niet pleit voor het afstaan van alle eer. Hij erkent dat persoonlijke verdienste bestaat. Maar hij wijst erop dat het vastklampen aan eer, het angstvallig bewaken ervan alsof het een schaars goed is, iets onthult over onze eigen onzekerheid. De werkelijk eervolle mens heeft het niet nodig om zijn glorie te beschermen tegen verdeling, omdat zijn innerlijke waarde niet afhangt van externe erkenning.

De vrijmetselaar en de verleiding van persoonlijke roem

Stel je voor dat je deel uitmaakt van een groep die samen aan iets waardevols werkt. Niet aan een gebouw van steen, maar aan een bouwwerk van karakter, van onderlinge verbondenheid, van gedeelde waarden. Dat is in essentie wat vrijmetselaars doen wanneer zij samenkomen in hun loge. Het werk in de loge is per definitie collectief. Geen enkele broeder kan beweren dat hij de tempel alleen heeft gebouwd. Toch schuilt ook in de vrijmetselarij de menselijke neiging om jezelf te onderscheiden, om gezien te worden, om erkenning te ontvangen voor jouw bijdrage. Montaigne zou hier begripvol hebben geknikt. Hij kende die verleiding, en hij wist dat zij onvermijdelijk is.

De vrijmetselarij biedt echter een krachtig tegenwicht tegen deze neiging. Het ritueel herinnert de broeders er voortdurend aan dat het werk groter is dan het individu. De ruwe steen die bewerkt wordt, is niet bedoeld als pronkstuk voor de beeldhouwer, maar als bouwsteen voor een groter geheel. In die zin sluit de maçonnieke traditie naadloos aan bij wat Montaigne betoogt: ware eer ontstaat niet door haar te claimen, maar door haar te verdienen in stilte, in dienstbaarheid, in verbinding met anderen.

Eer als spiegel van innerlijke groei

Wat Montaigne zo scherp zag, en wat vrijmetselaars in hun eigen traditie herkennen, is dat de omgang met eer een spiegel is van je innerlijke ontwikkeling. Iemand die zijn eer krampachtig beschermt, onthult daarmee dat zijn zelfbeeld afhankelijk is van de buitenwereld. Iemand die zijn eer vrijelijk kan delen, laat zien dat zijn fundament elders ligt: in zijn eigen geweten, in zijn toewijding aan deugd, in de stille voldoening van goed gedaan werk. Dit is wat de stoïcijnse filosofen, die Montaigne zo bewonderde, al eeuwen eerder verkondigden. Marcus Aurelius schreef in zijn ‘Overpeinzingen’ dat roem vluchtig is en dat de werkelijke maatstaf van een mens ligt in hoe hij handelt wanneer niemand kijkt.

Ware eer hoeft niet beschermd te worden tegen verdeling, want zij groeit juist door gedeeld te worden.

In de vrijmetselarij wordt dit principe zichtbaar in de manier waarop broeders met elkaar omgaan. De Meester van de loge ontvangt respect, maar hij weet dat zijn gezag tijdelijk is en dat het voortkomt uit het vertrouwen van zijn broeders, niet uit zijn eigen grootsheid. De leerling die net is aangenomen, draagt evenveel bij aan het geheel als de meest ervaren broeder, want zonder nieuwe stenen kan geen tempel groeien. Dit besef van wederzijdse afhankelijkheid is precies wat Montaigne bedoelt wanneer hij schrijft over het verdelen van eer: het is geen verlies, maar een erkenning van de waarheid.

Verbinding als antwoord op ijdelheid

Er zit een diepere laag in Montaignes betoog die bijzonder relevant is voor de vrijmetselarij. Het vasthouden aan persoonlijke eer is uiteindelijk een vorm van isolatie. Wie alle verdienste naar zich toe trekt, plaatst zichzelf buiten de gemeenschap. Hij wordt de held van zijn eigen verhaal, maar verliest de verbinding met de mensen die dat verhaal mede hebben geschreven. Montaigne, die zelf een leven lang worstelde met de spanning tussen zijn behoefte aan afzondering en zijn verlangen naar vriendschap, begreep dit als weinig anderen. Zijn beroemde vriendschap met Étienne de La Boétie leerde hem dat de mooiste ervaringen in het leven juist die zijn waarin het onderscheid tussen ‘mijn’ en ‘jouw’ verdienste oplost.

Voor vrijmetselaars is verbinding geen abstract ideaal, maar een geleefde praktijk. De broederketen, waarin alle aanwezigen elkaars hand vasthouden, is daarvan misschien wel het meest sprekende voorbeeld. In die keten is er geen eerste en geen laatste. Er is geen broeder die meer bijdraagt aan de kracht van de keten dan een ander. Het is een fysieke uitdrukking van het inzicht dat Montaigne in woorden vatte: dat gedeelde eer geen verminderde eer is, maar versterkte eer.

Wat je hiervan kunt meenemen

Je hoeft geen vrijmetselaar te zijn om iets met deze inzichten te doen. Montaigne schreef voor iedereen die bereid is eerlijk naar zichzelf te kijken. De volgende keer dat je het gevoel hebt dat jouw bijdrage niet voldoende wordt erkend, of dat je je eer moet verdedigen tegen verdeling, kun je jezelf de vraag stellen die Montaigne al meer dan vier eeuwen geleden formuleerde: wat zegt mijn behoefte aan exclusieve erkenning over mijn eigen innerlijke zekerheid? En misschien ontdek je dan, zoals zoveel vrijmetselaars voor je hebben ontdekt, dat het vrijelijk delen van eer geen zwakte is, maar een teken van kracht. Dat de mooiste bouwwerken nooit door één paar handen zijn opgetrokken. En dat de werkelijke verdienste niet ligt in het claimen van roem, maar in het bijdragen aan iets dat groter is dan jezelf.

Montaigne zou het waarschijnlijk zo hebben gezegd: de eer die je deelt, keert dubbel terug. Niet als applaus, maar als verbondenheid.

Michel de Montaigne schreef zijn essay over het niet verdelen van eer in een tijd van veldheren en vorstenroem, maar zijn boodschap is tijdloos. In de vrijmetselarij vinden we diezelfde boodschap terug, niet in woorden alleen, maar in de dagelijkse praktijk van broederschap, bescheidenheid en gedeeld werk. De uitnodiging is helder: durf je eer te delen, durf jezelf te zien als deel van een groter geheel, en ontdek dat juist in die verbinding de werkelijke grootheid schuilt.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen