Misschien heb je het wel eens meegemaakt: je loopt door een drukke straat en plotseling vangt je neus een geur op die je in één klap terugvoert naar een herinnering. De keuken van je grootouders. Een zomeravond uit je jeugd. Een ontmoeting die alles veranderde. Je kunt de geur niet benoemen, maar het gevoel is overweldigend. Michel de Montaigne schreef in de zestiende eeuw een kort maar treffend essay over precies dit verschijnsel, en wat hij daarin ontdekte, raakt verrassend dicht aan de kern van wat vrijmetselaren zoeken: echte, onvervalste verbinding.
Het onzichtbare dat ons raakt
In zijn vijfenvijftigste essay uit het eerste boek van de Essays behandelt Montaigne het onderwerp geuren met kenmerkende lichtheid en diepgang. Hij merkt op dat hij zelf weinig sterke lichaamsgeur heeft, en dat de aangenaamste geur eigenlijk de afwezigheid van geur is. Dat klinkt misschien als een onbeduidend detail, maar Montaigne maakt er iets wezenlijks van. Hij stelt dat de meest oprechte indruk die een mens kan achterlaten, niet de indruk is die bewust wordt geconstrueerd, maar die welke vanzelf ontstaat. Geen parfum, geen maskerade, maar eerlijkheid in de meest letterlijke zin.
Dit idee raakt je misschien meer dan je op het eerste gezicht verwacht. Want hoeveel van wat je dagelijks uitstraalt, is bewust gecultiveerd? En hoeveel ervan is werkelijk van jou? Het zijn precies dit soort vragen die Montaigne stelde, en die ook in de vrijmetselarij centraal staan. De zoektocht naar authenticiteit, naar de onbewerkte steen die onder alle lagen van gewoonte en aangeleerd gedrag schuilgaat, is een gedeeld thema.
Waarom Montaigne wantrouwen koesterde jegens kunstmatigheid
Montaigne haalt in zijn essay de Romeinse dichter Plautus aan, die schreef dat een vrouw het lekkerst ruikt als ze helemaal nergens naar ruikt. Dat is geen pleidooi voor verwaarlozing, maar voor oprechtheid. Montaigne zag in het overmatig gebruik van parfum en reukwerk een teken van verhulling. Wie zichzelf voortdurend bedekt met kunstmatige geuren, heeft misschien iets te verbergen. Of erger: die persoon is het contact met het eigen wezen kwijtgeraakt.
Je herkent dit misschien in je eigen leven. De neiging om je mooier, slimmer of sterker voor te doen dan je bent, is diep menselijk. Maar echte verbinding ontstaat pas wanneer je het masker durft af te zetten. Montaigne wist dit. Hij noemde zichzelf in zijn Essays herhaaldelijk onvolmaakt, tegenstrijdig en zoekend. Juist die kwetsbaarheid maakte hem tot een van de meest gelezen denkers uit de westerse geschiedenis.
Broederschap voorbij het oppervlak
Binnen de vrijmetselarij is het begrip broederschap geen holle frase. Het verwijst naar een diepere laag van menselijk samenzijn: de bereidheid om je werkelijke zelf te tonen aan de ander, en de ander werkelijk te willen zien. De rituelen en gebruiken binnen de loge zijn er niet op gericht om indruk te maken, maar om een ruimte te scheppen waarin eerlijkheid mogelijk wordt. Een ruimte zonder de parfums van het dagelijks leven, zou Montaigne misschien zeggen.
Denk aan het moment waarop je voor het eerst een loge binnenstapte, of stel je dat moment voor. Alles is er gericht op het wegnemen van uiterlijk vertoon. Rangen, titels, maatschappelijke posities doen er even niet toe. Wat overblijft, is de mens zelf. Net als bij Montaignes ideale geur: geen kunstmatige toevoeging, maar het zuivere, onvervalste wezen. Dat is de basis waarop echte broederschap gebouwd wordt.
Echte verbinding ontstaat niet door wat je toevoegt aan je uitstraling, maar door wat je durft weg te laten.
Zelfreflectie als levenskunst
Wat Montaigne in dit korte essay over geuren eigenlijk doet, is een uitnodiging tot zelfreflectie. Hij vraagt je niet om je neus te volgen, maar om je bewust te worden van de manieren waarop je jezelf presenteert. Wat is echt aan jou, en wat is aangeleerd? Welke lagen van conventie en gewoonte heb je opgebouwd, en wat zou er overblijven als je die zou afpellen?
In de vrijmetselarij heet dit het bewerken van de ruwe steen. De metafoor is helder: iedere mens begint als een onbehouwen blok, en het is de taak van het leven om dat blok te vormen tot iets zuivers en harmonisch. Maar anders dan een beeldhouwer die materiaal toevoegt, gaat het hier juist om het weghalen van wat overbodig is. De oude Griekse filosoof Aristoteles sprak al over het wegnemen van het overbodige om de werkelijke vorm te onthullen. Montaigne zou dat herkennen, en een vrijmetselaar evenzeer.
De geur van waarachtigheid
Er is nog een laag in Montaignes essay die bijzonder relevant is voor de vrijmetselarij. Geuren zijn ongrijpbaar. Je kunt ze niet vasthouden, niet meten, niet bewijzen. En toch zijn ze onmiskenbaar aanwezig. Zo is het ook met de waarden die binnen de loge worden gekoesterd: waarheid, deugd, naastenliefde, innerlijke groei. Je kunt ze niet in een handboek vangen, maar iedereen die ze heeft ervaren, weet dat ze bestaan.
Montaigne begreep dat het meest wezenlijke in het leven zich vaak onttrekt aan woorden en definities. Zijn hele schrijfproject, dat hij begon als een persoonlijk experiment in eerlijkheid, was een poging om het ongrijpbare toch vast te leggen. Niet als absolute waarheid, maar als momentopname van een zoekend mens. Die houding, bescheiden, eerlijk en voortdurend bereid om het eigen denken te herzien, is precies wat de vrijmetselarij van haar leden vraagt.
Wat je hiervan kunt meenemen
De volgende keer dat je een geur opvangt die je raakt, sta er dan even bij stil. Niet alleen bij de herinnering die wordt opgeroepen, maar bij de vraag die erachter schuilgaat: wat is werkelijk van mij? Montaigne nodigde zijn lezers uit om zichzelf als onderwerp van studie te nemen. De vrijmetselarij biedt een broederschap waarin die studie niet in eenzaamheid hoeft plaats te vinden, maar in een kring van gelijkgestemden die dezelfde eerlijkheid nastreven.
Verbinding begint niet bij wat je laat zien, maar bij wat je durft te zijn. Dat is de les die een zestiende-eeuws essay over geuren ons vandaag nog steeds te bieden heeft. En het is precies die les die in elke loge, bij elke bijeenkomst, opnieuw wordt geleefd.
Michel de Montaigne schreef over geuren, maar bedoelde oprechtheid. Hij schreef over parfum, maar bedoelde de moed om zonder masker door het leven te gaan. In die zoektocht naar het onvervalste zelf vinden zijn gedachten en de waarden van de vrijmetselarij elkaar. Niet in grote gebaren of indrukwekkende woorden, maar in de stille, eerlijke ontmoeting tussen mensen die bereid zijn zichzelf te kennen en aan de ander te tonen. Dat is broederschap. Dat is verbinding. En die begint, net als een geur, onzichtbaar maar onmiskenbaar.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is de hoofdstelling van Montaigne over geuren?
Montaigne stelt dat de aangenaamste geur eigenlijk de afwezigheid van geur is. Hij betoogt dat de meest oprechte indruk die een mens achterlaat niet bewust wordt geconstrueerd, maar vanzelf ontstaat. Hij ziet overmatig parfumgebruik als een teken van verhulling en kunstmatigheid.
Hoe verbindt dit artikel Montaigne's gedachten met vrijmetselarij?
Het artikel stelt dat zowel Montaigne als de vrijmetselarij zich richten op authenticiteit en echte verbinding. Beide zoeken naar de onbewerkte, echte kern van een mens onder alle lagen van gewoonte en aangeleerd gedrag, en benadrukken het belang van het afzetten van maskers.
Wat bedoelt Montaigne met zijn waarschuwing tegen kunstmatigheid?
Montaigne waarschuwt dat wie zichzelf voortdurend bedekt met kunstmatige geuren (zowel letterlijk als figuurlijk) mogelijk iets te verbergen heeft of het contact met het eigen wezen is kwijtgeraakt. Echte verbinding ontstaat pas wanneer men het masker durft af te zetten en zich kwetsbaar durft op te stellen.
Geef als eerste een reactie