Montaigne over Cicero: filosofische wortels van een essay

Stel je voor: je zit aan je bureau, pen in de hand, en je vraagt je af wat het eigenlijk betekent om eerlijk te schrijven. Niet om indruk te maken, niet om je reputatie op te poetsen, maar om werkelijk iets van jezelf te laten zien. Precies die vraag stelde Michel de Montaigne zich toen hij zijn negenendertigste essay schreef, een overweging over Marcus Tullius Cicero. Achter die ogenschijnlijk eenvoudige vraag schuilt een heel web van filosofische tradities, van de Stoa tot het Renaissance-humanisme, dat verrassend direct raakt aan de manier waarop vrijmetselaren vandaag de dag werken aan zelfkennis en ethische groei.

De vraag die Montaigne dreef

In zijn ‘Overweging over Cicero’ richt Montaigne zich op een ogenschijnlijk klein onderwerp: de brieven die Cicero naliet en de ijdelheid die erin doorschemert. Maar achter die kritiek schuilt een diepere filosofische zoektocht. Montaigne wilde weten: hoe verhoud je je als schrijver tot je eigen eerlijkheid? Is het mogelijk om over jezelf te spreken zonder te vervallen in zelfverheerlijking? Die vragen kwamen niet uit het niets. Ze waren gevoed door decennia van lezen, nadenken en vooral door de filosofische tradities die Montaigne als een spons had opgezogen in zijn bibliotheek op het kasteel in de Dordogne.

Seneca en de stoïcijnse eis van oprechtheid

De meest directe invloed op dit essay komt van Lucius Annaeus Seneca. Waar Cicero in zijn brieven vaak bezig was met zijn eigen politieke positie en nalatenschap, schreef Seneca zijn morele brieven aan Lucilius met een ander doel: eerlijk rekenschap afleggen van het eigen innerlijk. Montaigne bewonderde die stoïcijnse houding. De Stoa leerde dat waarachtig leven begint bij het doorgronden van je eigen motieven. Seneca waarschuwde herhaaldelijk voor het gevaar van ijdele roem en oppervlakkige deugdzaamheid. Montaigne paste die les direct toe op Cicero, die volgens hem te veel bezig was met hoe de buitenwereld hem zag en te weinig met wie hij werkelijk was.

Voor wie vertrouwd is met de werkwijze binnen de vrijmetselarij, klinkt hier iets herkenbaars. Het rituele werk in de loge vraagt immers niet om vertoon naar buiten, maar om innerlijke eerlijkheid. De ruwe steen bewerken is niet bedoeld om anderen te imponeren, maar om jezelf te verfijnen. Precies dat onderscheid maakt Montaigne wanneer hij Seneca boven Cicero plaatst als briefschrijver.

Plutarchus en de kunst van het vergelijken

Naast Seneca was Plutarchus een constante metgezel voor Montaigne. De ‘Levens’ en de ‘Moralia’ van Plutarchus boden hem een methode: door twee figuren naast elkaar te plaatsen, wordt het karakter van beiden scherper zichtbaar. Montaigne gebruikte precies die techniek toen hij Cicero naast Seneca en ook naast Plinius de Jongere zette. Door te vergelijken hoe elk van hen schreef over zichzelf, onthulde hij niet alleen iets over die schrijvers, maar ook over zijn eigen ideaal van eerlijke zelfexpressie.

Plutarchus leerde Montaigne bovendien dat deugd niet abstract hoeft te zijn. Ze toont zich in dagelijkse keuzes, in de manier waarop je een brief schrijft, een vriend aanspreekt, of een verlies verwerkt. Die praktische ethiek doordrenkt het essay over Cicero en maakt het meer dan een literaire oefening. Het wordt een handleiding voor iedereen die eerlijk wil leven.

Skepticisme als bevrijdende methode

Montaigne stond ook diep onder invloed van het pyrrhonistisch skepticisme, de filosofische stroming die het menselijk vermogen om tot zekere kennis te komen fundamenteel in twijfel trekt. Via het werk van Sextus Empiricus, dat in de zestiende eeuw opnieuw beschikbaar kwam, leerde Montaigne dat dogmatische stellingen over waarheid en deugd altijd kwetsbaar zijn. Zijn beroemde motto ‘Que sais-je?’ (‘Wat weet ik?’) weerspiegelt die houding.

In het essay over Cicero werkt dit skepticisme op een subtiele manier door. Montaigne veroordeelt Cicero niet hard. Hij observeert, weegt af, en laat de lezer zelf concluderen. Die methode van voorzichtig oordelen, van het opschorten van definitieve uitspraken, is ook herkenbaar in de maconnieke traditie. In de loge wordt niet gedebatteerd om te winnen, maar om te begrijpen. Elke broeder brengt zijn eigen perspectief in, wetend dat absolute waarheid buiten ons bereik ligt.

Wie eerlijk over zichzelf schrijft, zonder behoefte aan applaus, beoefent dezelfde innerlijke discipline die de vrijmetselarij van haar leden vraagt: ken uzelf, niet om bewonderd te worden, maar om beter te worden.

Renaissance-humanisme: de mens als maat

Montaigne schreef niet in een vacuüm. Hij was een kind van het Renaissance-humanisme, de brede intellectuele beweging die de mens centraal stelde en de klassieke oudheid herontdekte als bron van wijsheid. Denkers als Desiderius Erasmus en Francesco Petrarca hadden de weg gebaand door Cicero juist te vereren als een stilistisch voorbeeld. Montaigne kende die traditie goed, maar durfde er tegenin te gaan. Hij waardeerde Cicero’s stijl, maar verwierp de ijdelheid die erachter school. Daarmee toonde hij precies wat het humanisme op zijn best vermag: de ouden serieus nemen zonder ze kritiekloos na te volgen.

Die houding is direct toepasbaar in het dagelijks leven. Hoe vaak nemen we ideeën over omdat een autoriteit ze heeft uitgesproken? Montaigne nodigt je uit om altijd zelf te toetsen. Lees Cicero, lees Seneca, lees Plutarchus, maar stel bij elk inzicht de vraag: klopt dit voor mij? Herken ik dit in mijn eigen ervaring? Pas als je die stap zet, wordt filosofie meer dan theorie en verandert het in levenskunst.

Wat je hier vandaag mee kunt doen

De filosofische achtergrond van Montaignes essay over Cicero is niet alleen interessant voor academici. Ze biedt concrete handvatten voor iedereen die bewuster wil leven en communiceren. Drie stappen die je direct kunt toepassen:

• Schrijf eens een brief of bericht aan iemand zonder je af te vragen hoe je overkomt. Richt je volledig op wat je werkelijk wilt zeggen, zoals Seneca dat deed in zijn brieven aan Lucilius.
• Vergelijk twee meningen die je bewondert, zoals Montaigne dat deed met Cicero en Seneca. Vraag je af: welke spreker is eerlijker, en waarom? Wat zegt dat over jouw eigen voorkeuren?
• Oefen het opschorten van je oordeel. Wanneer je het oneens bent met iemand, probeer dan eerst volledig te begrijpen wat de ander bedoelt voordat je reageert. Dat is skepticisme in de praktijk.

Montaigne liet zien dat de grote filosofische tradities niet in stoffige boeken hoeven te blijven. Het stoïcisme van Seneca, de vergelijkende methode van Plutarchus en het bevrijdende skepticisme van de pyrrhonisten zijn gereedschappen die je dagelijks kunt gebruiken. In de vrijmetselarij worden zulke gereedschappen niet voor niets als werktuigen aangeduid. Ze zijn er om mee te werken, niet om naar te kijken.

Het essay over Cicero is meer dan een literaire vingeroefening van een zestiende-eeuwse edelman. Het is een knooppunt waar stoïcijnse ethiek, skeptische voorzichtigheid, de vergelijkende wijsheid van Plutarchus en de humanistische moed om zelf te denken samenkomen. Voor vrijmetselaren en voor iedereen die streeft naar oprechtheid biedt Montaigne hier een tijdloze les: het gaat niet om wat je de wereld laat zien, maar om wie je bent wanneer niemand kijkt. Die les begint niet in een filosofieboek of in een loge. Ze begint bij je volgende eerlijke woord.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen