In 1580 publiceerde Michel de Montaigne zijn Essays, een verzameling persoonlijke beschouwingen die de westerse literatuur voorgoed zou veranderen. Eén essay springt eruit door zijn emotionele diepgang: het zesentwintigste hoofdstuk van het eerste boek, gewijd aan de vriendschap. Dit essay is geen abstracte filosofische verhandeling, maar een hartstochtelijke ode aan Étienne de La Boétie, de vriend met wie Montaigne een band ervoer die hij nooit meer zou evenaren. Voor vrijmetselaars, die broederschap en oprechte verbondenheid als fundamenten van hun genootschap beschouwen, biedt dit historische document verrassend actuele inzichten.
De historische context van het essay
Montaigne schreef dit essay rond 1572, enkele jaren na het overlijden van Étienne de La Boétie in 1563. De twee mannen hadden elkaar in 1558 ontmoet aan het parlement van Bordeaux, waar beiden als raadsheer dienden. Hun vriendschap duurde slechts vijf jaar, maar de intensiteit ervan zou Montaigne de rest van zijn leven tekenen. Het essay ontstond in een turbulente periode van de Franse geschiedenis: de godsdienstoorlogen woedden, de Bartholomeusnacht had duizenden slachtoffers geëist, en het vertrouwen tussen mensen was diep geschokt. Juist in deze context van verdeeldheid en geweld koos Montaigne ervoor om te schrijven over de helende kracht van ware vriendschap.
De centrale these: vriendschap boven alle andere banden
Montaigne maakt in zijn essay een scherp onderscheid tussen verschillende soorten menselijke verbintenissen. Hij bespreekt verwantschap, zakelijke relaties, huwelijksliefde en erotische genegenheid, maar plaatst de ware vriendschap boven al deze banden. Waar andere relaties voortkomen uit plicht, berekening of drift, ontstaat echte vriendschap volgens hem uit een volledige versmelting van twee zielen. Hij citeert daarbij Aristoteles, die stelde dat vrienden één ziel in twee lichamen zijn. Deze gedachte zou eeuwen later ook resoneren in de vrijmetselarij, waar broeders streven naar een band die maatschappelijke verschillen overstijgt.
Ware vriendschap kent geen eigenbelang: zij is de ontmoeting van twee zielen die elkaar herkennen zonder voorwaarden te stellen.
Het beroemde citaat en de onverklaarbaarheid van verbondenheid
Het meest geciteerde fragment uit dit essay is Montaignes antwoord op de vraag waarom hij zoveel van La Boétie hield: “Parce que c’était lui, parce que c’était moi” — omdat hij het was, omdat ik het was. Met deze woorden drukt Montaigne uit dat de diepste vorm van vriendschap zich onttrekt aan rationele verklaring. Geen opsomming van deugden of gedeelde interesses kan rechtvaardigen waarom twee mensen elkaar als onmisbaar ervaren. Deze mysterieuze dimensie van menselijke verbondenheid fascineert al eeuwen lezers, en raakt aan wat vrijmetselaars de onzichtbare band noemen die broeders in de loge verbindt.
Voorbeelden uit de klassieke oudheid
Montaigneput rijkelijk uit klassieke bronnen om zijn betoog te onderbouwen. Hij verwijst naar de vriendschap tussen Laelius en Scipio Africanus, die Cicero beschreef in zijn dialoog over vriendschap. Ook haalt hij de Griekse filosoof Diogenes Laërtius aan, evenals verhalen over Pylades en Orestes, en over Damon en Pythias. Deze klassieke voorbeelden dienen niet slechts als geleerde versiering, maar illustreren een historische traditie waarin vriendschap als hoogste menselijke band werd beschouwd. Montaigne plaatst zichzelf en La Boétie in dit illustere gezelschap, niet uit ijdelheid, maar uit overtuiging dat hun band deze vergelijking verdient.
Kritiek op oppervlakkige vriendschappen
Het essay bevat ook een scherpe analyse van wat vriendschap niet is. Montaigne hekelt de gewone omgangsvormen die mensen vriendschap noemen: beleefdheden, zakelijke allianties, sociale conventies. Hij noemt deze verbintenissen “gemeenschappen van onderling nut” die oplossen zodra het voordeel wegvalt. Tegenover deze calculerende relaties stelt hij de vriendschap die niets vraagt en alles geeft. Dit onderscheid is niet slechts filosofisch, maar ook praktisch relevant: Montaigne waarschuwt zijn lezers om het woord vriendschap niet lichtzinnig te gebruiken, omdat het daardoor zijn betekenis verliest.
- Ware vriendschap is zeldzaam en kan niet worden afgedwongen
- Zij vereist volledige openheid en het opgeven van eigenbelang
- De band gaat dieper dan gedeelde activiteiten of interesses
- Vriendschap transformeert beide betrokkenen ten goede
De leegte na het verlies
Een aangrijpend aspect van het essay is Montaignes beschrijving van zijn leven na La Boéties dood. Hij schrijft dat sindsdien alles voor hem slechts half lijkt, dat hij door het leven gaat als iemand die een wezenlijk deel van zichzelf heeft verloren. Deze passages getuigen van een kwetsbaarheid die zeldzaam is in de zestiende-eeuwse literatuur. Montaigne schaamt zich niet voor zijn verdriet, maar integendeel: hij toont het als bewijs van de echtheid van hun band. Voor latere generaties vrijmetselaars zou dit openlijke tonen van broederlijke liefde een inspiratiebron worden.
Wat dit essay ons vandaag leert
Vierhonderdvijftig jaar na publicatie blijft Montaignes essay over vriendschap verbazingwekkend actueel. In een tijd waarin sociale netwerken honderden “vrienden” beloven en oppervlakkige connecties de norm zijn geworden, herinnert Montaigne ons aan de zeldzaamheid en waarde van werkelijke verbondenheid. Zijn essay is geen handleiding om vrienden te maken, maar een meditatie over wat het betekent om werkelijk gekend te worden door een ander mens. Voor vrijmetselaars, die in hun loges streven naar broederschap die verder gaat dan het profane, biedt dit historische document een spiegel en een ideaal.
Michel de Montaignes essay over vriendschap is meer dan een literair monument: het is een uitnodiging om onze eigen relaties te onderzoeken. De vraag die Montaigne ons stelt, klinkt door de eeuwen heen: kennen wij werkelijk iemand met wie wij onze ziel delen, of vullen wij ons leven met aangename maar vergankelijke verbintenissen? De vrijmetselarij, met haar nadruk op broederlijke liefde en wederzijdse steun, vindt in dit renaissance-essay een historische bondgenoot. Want zoals Montaigne in de zestiende eeuw al besefte: ware vriendschap is het kostbaarste dat een mens kan ervaren, en tegelijk het moeilijkst te vinden.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is de hoofdstelling van Montaignes essay over vriendschap?
Montaigne stelt dat ware vriendschap boven alle andere menselijke banden staat, inclusief verwantschap, zakelijke relaties en huwelijksliefde. Echte vriendschap ontstaat uit een volledige versmelting van twee zielen zonder voorwaarden of eigenbelang, in tegenstelling tot andere relaties die voorkomen uit plicht, berekening of drift.
Wie was Étienne de La Boétie en wat was zijn betekenis voor Montaigne?
Étienne de La Boétie was Montaignes intieme vriend, met wie hij elkaar ontmoette in 1558 aan het parlement van Bordeaux. Hoewel hun vriendschap slechts vijf jaar duurde voordat La Boétie in 1563 stierf, was de intensiteit ervan zo groot dat deze Montaigne de rest van zijn leven tekende. Het essay is in feite een hartstochtelijke ode aan deze bijzondere vriendschap.
Wat betekent Montaignes beroemde citaat 'Parce que c'était lui, parce que c'était moi'?
Met deze woorden — 'omdat hij het was, omdat ik het was' — drukt Montaigne uit dat ware vriendschap niet verklaarbaar is door logische redenen. Het gaat niet om specifieke eigenschappen of voordelen, maar om een diepere, mystieke herkenning tussen twee zielen die elkaar zonder voorwaarden begrijpen en aanvaarden.
Geef als eerste een reactie