Wat maakt dat wij bepaalde gebruiken vanzelfsprekend vinden, terwijl andere volkeren precies het tegenovergestelde doen? En waarom is het zo moeilijk om wetten te veranderen, zelfs als ze duidelijk gebreken vertonen? Michel de Montaigne stelde deze vragen meer dan vier eeuwen geleden, en zijn antwoorden blijven verrassend actueel. In dit tweeëntwintigste essay uit zijn eerste boek onderzoekt de Franse filosoof de enorme macht van gewoonte over ons denken en handelen.
Wat is eigenlijk de kern van dit essay?
Montaigne begint met een ogenschijnlijk eenvoudige observatie: gewoonte bepaalt vrijwel alles wat wij als normaal beschouwen. Wat wij eten, hoe wij slapen, welke kleding wij dragen, hoe wij onze doden begraven, dit alles verschilt radicaal van cultuur tot cultuur. Toch ervaren mensen overal ter wereld hun eigen gebruiken als de natuurlijke, ja zelfs de enig juiste manier van leven. De gewoonte, zo betoogt Montaigne, is een tirannieke meesteres die sluipenderwijs bezit van ons neemt.
Het essay heeft twee vervlochten thema’s. Het eerste deel onderzoekt hoe gewoonte ons oordeelsvermogen vertroebelt en ons blind maakt voor de willekeur van onze eigen praktijken. Het tweede deel past dit inzicht toe op wetgeving en maatschappelijke orde. Montaigne waarschuwt dat wetten, hoe gebrekkig ook, niet lichtvaardig veranderd mogen worden, omdat de chaos van verandering vaak erger is dan het ongemak van het bestaande.
Welke voorbeelden gebruikt Montaigne?
De rijkdom van dit essay schuilt in de lawine aan voorbeelden die Montaigne aandraagt uit de klassieke oudheid en zijn eigen tijd. Hij verwijst naar volkeren die hun ouders opeten als eerbetuiging, naar Spartanen die hun kinderen hardvochtig opvoeden, naar Perzen die incestueuze huwelijken gewoon vonden. Telkens is zijn punt hetzelfde: wat ons afschuwelijk voorkomt, is elders de heiligste plicht.
Bijzonder treffend is zijn verwijzing naar Plato, die opmerkte dat kinderen die van jongs af aan worden blootgesteld aan bepaalde praktijken, deze als volstrekt normaal gaan ervaren. Montaigne haalt ook Aristoteles aan, die gewoonte vergeleek met een tweede natuur. De gewoonte vormt ons zo grondig dat wij niet meer kunnen onderscheiden wat werkelijk van nature is en wat aangeleerd.
De gewoonte is een gewelddadige en verraderlijke schoolmeesteres: zij vestigt in ons, beetje bij beetje en heimelijk, de voet van haar gezag.
Waarom zouden wij wetten niet gemakkelijk veranderen?
Hier wordt Montaigne opmerkelijk voorzichtig, bijna conservatief. Hij erkent volmondig dat veel wetten onvolmaakt zijn, soms zelfs absurd. Toch raadt hij aan om terughoudend te zijn met hervormingen. Zijn argument is niet dat slechte wetten goed zijn, maar dat de verstoring die verandering teweegbrengt vaak grotere schade aanricht dan het oorspronkelijke gebrek. Een gebrekkige wet waaraan mensen gewend zijn, functioneert vaak beter dan een perfecte wet die niemand kent of aanvaardt.
Montaigne schreef dit essay in een tijd van religieuze oorlogen en burgerlijke onrust in Frankrijk. Hij had gezien hoe pogingen tot hervorming uitmondden in bloedvergieten. Zijn waarschuwing is daarom geen blinde verdediging van het bestaande, maar een oproep tot wijsheid en geduld. Verandering moet organisch groeien, niet worden afgedwongen.
Wat leert dit essay ons over onszelf?
Misschien wel het krachtigste inzicht van Montaigne is zijn oproep tot zelfonderzoek. Als gewoonte ons zo volledig beheerst, moeten wij ons afvragen welke van onze overtuigingen werkelijk doordacht zijn en welke slechts overgeleverd. Dit is geen uitnodiging tot relativisme, Montaigne gelooft wel degelijk in morele maatstaven, maar tot intellectuele bescheidenheid. Wij zijn allen kinderen van onze opvoeding, onze cultuur, onze tijd.
Tegelijkertijd biedt dit besef ook vrijheid. Door te erkennen dat veel van wat wij denken en doen het resultaat is van gewoonte, openen wij de mogelijkheid om bewust te kiezen. Niet alles hoeft te veranderen, maar alles mag worden onderzocht. Dit is de kern van wat Montaigne de kunst van het leven noemt: met open ogen kijken naar onszelf en de wereld.
Hoe verhoudt dit zich tot het ritueel?
Voor wie vertrouwd is met rituele tradities, bevat dit essay een bijzondere les. Rituelen zijn bij uitstek vormen van gewoonte die bewust in stand worden gehouden. Zij geven vorm aan het onzegbare en creëren continuïteit tussen generaties. Montaignes analyse helpt ons begrijpen waarom rituelen zo krachtig zijn: zij werken niet ondanks, maar juist dankzij hun herhaling. De gewoonte die Montaigne beschrijft als tiranniek, kan ook dienend zijn wanneer zij bewust wordt beoefend.
Het essay nodigt uit tot een dubbele houding: respect voor overgeleverde vormen, gecombineerd met het vermogen om hun oorsprong en betekenis te doorgronden. Wie ritueel beoefent zonder ooit te vragen waarom, is slaaf van de gewoonte. Wie het ritueel doordenkt en toch kiest om het voort te zetten, maakt van gewoonte een bewuste praktijk.
Montaignes essay over gewoonte en wet blijft een meesterwerk van nuance. Het leert ons de macht van het vanzelfsprekende te herkennen en nodigt uit tot zelfonderzoek zonder in cynisme te vervallen. De vraag die hij stelt, welke van mijn overtuigingen zijn werkelijk van mij, is een vraag die elke zoeker zich moet blijven stellen. In een wereld die schreeuwt om verandering, herinnert Montaigne ons eraan dat wijsheid soms schuilt in het behoud van wat werkt, en dat de grootste vrijheid ligt in het bewust kiezen van onze gewoonten.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat is het hoofdthema van Montaignes essay over gewoonte?
Montaigne stelt dat gewoonte een tyrannieke meesteres is die bepaalt wat wij als normaal beschouwen. Hij betoogt dat gewoonte ons oordeelsvermogen vertroebelt en ons blind maakt voor de willekeur van onze eigen praktijken. Het essay onderzoekt hoe gewoonte ons denken en handelen beheerst, en waarom het daarom zo moeilijk is om wetten en gebruiken te veranderen.
Welke voorbeelden geeft Montaigne om aan te tonen dat gewoonte cultureel bepaald is?
Montaigne verwijst naar volkeren die hun ouders opeten als eerbetuiging, Spartanen die hun kinderen hardvochtig opvoeden, en Perzen die incestueuze huwelijken accepteren. Met deze voorbeelden toont hij aan dat wat in de ene cultuur als afschuwelijk wordt beschouwd, in een andere cultuur de heiligste plicht kan zijn. Elk volk ervaart zijn eigen gebruiken als natuurlijk en juist.
Waarom adviseert Montaigne tegen het gemakkelijk veranderen van wetten?
Montaigne waarschuwt dat wetten, hoewel ze gebreken kunnen hebben, niet lichtvaardig mogen worden veranderd. Hij stelt dat de chaos en onrust die voortvloeien uit het veranderen van gevestigde wetten vaak erger zijn dan het ongemak van de bestaande regelgeving. Omdat gewoonte zo diep in ons ingeworteld is, veroorzaakt het breken ervan maatschappelijke instabiliteit.
Geef als eerste een reactie