Een man staat aan het graf van zijn geliefde. Zijn ogen zijn droog, zijn gezicht uitdrukkingsloos. Pas uren later, wanneer hij thuis een haarlok van haar vindt in een vergeten laatje, barst hij in snikken uit. Michel de Montaigne zou hierbij begrijpend knikken. In zijn achttiende essay uit het eerste boek van de Essays onderzoekt hij precies dit mysterie: waarom onze emoties zelden verschijnen wanneer we ze verwachten, en waarom lachen en huilen soms dichter bij elkaar liggen dan we durven toegeven.
De kerngedachte van het essay
In dit korte maar krachtige essay stelt Montaigne dat menselijke emoties fundamenteel onvoorspelbaar en tegenstrijdig zijn. We huilen niet altijd wanneer we verdrietig zouden moeten zijn, en we lachen soms op de meest onverwachte momenten. De titel zelf bevat de paradox: wij reageren niet uniform op dezelfde gebeurtenis. Wat ons vandaag tot tranen roert, kan ons morgen onbewogen laten. Montaigne onderzoekt hoe dit komt en wat dit zegt over de menselijke geest.
De Franse filosoof betoogt dat emoties zelden zuiver zijn. Wanneer iemand huilt bij een begrafenis, is dat dan pure rouw, of speelt er ook opluchting mee dat het lijden voorbij is? En wanneer iemand lacht bij slecht nieuws, is dat cynisme, of eerder een verdedigingsmechanisme tegen overweldigende gevoelens? Montaigne weigert simpele antwoorden te geven en nodigt de lezer uit om de eigen gevoelswereld kritisch te onderzoeken.
Historische voorbeelden die Montaigne aanhaalt
Zoals gebruikelijk in zijn essays put Montaigne rijkelijk uit de klassieke oudheid. Hij verwijst naar verhalen over Romeinse keizers en Griekse helden die onverwachte emotionele reacties toonden. Een veldheer die droogoogig het slagveld overziet waar duizenden sneuvelden, maar later huilt wanneer hij hoort dat zijn paard is gevallen. Een koning die lacht wanneer hem wordt verteld dat zijn vijand is verslagen, maar in tranen uitbarst bij het zien van diezelfde vijand in ketenen.
Deze anekdotes dienen niet als historische bewijsvoering, maar als spiegels voor de lezer. Montaigne gebruikt de verhalen om te laten zien dat emotionele tegenstrijdigheid geen zwakte is, maar een fundamenteel menselijk kenmerk. Zelfs de grootste figuren uit de geschiedenis, van Julius Caesar tot Alexander de Grote, vertoonden deze grilligheid. Het is niet iets om te verbergen of te bestrijden, maar om te begrijpen.
De filosofische diepte achter de observatie
Wat dit essay bijzonder maakt, is Montaignes weigering om emoties te moraliseren. Hij zegt niet dat we zus of zo zouden moeten voelen. In plaats daarvan observeert hij met de nieuwsgierigheid van een natuuronderzoeker hoe de menselijke psyche werkelijk functioneert. Dit maakt hem tot een voorloper van de moderne psychologie, eeuwen voordat die discipline zou ontstaan.
Onze emoties zijn geen betrouwbare graadmeters van onze waarden, maar grillige golven op een oceaan die we zelf niet volledig doorgronden.
Montaigne suggereert dat de ziel uit lagen bestaat die niet altijd met elkaar communiceren. De bovenste laag, het sociale masker, reageert zoals verwacht wordt. Maar de diepere lagen hebben hun eigen ritme en timing. Soms bereikt de volle impact van een gebeurtenis ons pas dagen of weken later, wanneer een schijnbaar onbelangrijk detail de sluis opent.
De boodschap voor de hedendaagse lezer
Voor wie vandaag de dag dit essay leest, biedt Montaigne een bevrijdende boodschap. In een cultuur die vaak eist dat we onze emoties beheersen of op commando tonen, herinnert hij ons eraan dat gevoelens zich niet laten dwingen. Wie niet huilt op een begrafenis, is niet gevoelloos. Wie lacht in een crisis, is niet respectloos. De menselijke psyche werkt nu eenmaal niet als een machine met voorspelbare output.
Dit essay past naadloos in Montaignes bredere project van zelfkennis. Door te erkennen dat we onszelf niet volledig doorgronden, worden we milder voor onszelf en voor anderen. We leren onze eigen tegenstrijdigheden te accepteren als deel van wat het betekent om mens te zijn, in plaats van ze te zien als tekortkomingen die gecorrigeerd moeten worden.
Montaignes stijl in dit essay
Qua stijl is dit een van Montaignes meer gebalde essays. Waar sommige van zijn teksten uitdijen tot lange, meanderende verhandelingen, blijft hij hier relatief gefocust op zijn centrale observatie. Toch is de kenmerkende Montaigne-stem onmiskenbaar aanwezig: persoonlijk, vragend, en altijd bereid om zijn eigen ervaringen als uitgangspunt te nemen.
De lezer merkt hoe Montaigne zichzelf niet uitsluit van zijn analyse. Hij geeft toe dat ook hij soms verrast wordt door zijn eigen reacties, dat hij soms lacht wanneer huilen gepaster zou zijn, en omgekeerd. Deze eerlijkheid maakt het essay toegankelijk en herkenbaar, ook na meer dan vierhonderd jaar.
Samenvatting van de belangrijkste inzichten
- Menselijke emoties zijn inherent tegenstrijdig en onvoorspelbaar
- Dezelfde gebeurtenis kan verschillende reacties oproepen op verschillende momenten
- Lachen en huilen liggen dichter bij elkaar dan we vaak denken
- Emotionele grilligheid is geen zwakte, maar een menselijk kenmerk
- Zelfkennis begint met het accepteren van onze eigen tegenstrijdigheden
Michel de Montaigne biedt in dit essay geen oplossing voor de grilligheid van onze emoties, en dat is precies zijn punt. De menselijke geest laat zich niet temmen door verwachtingen of sociale conventies. Door dit te erkennen, worden we niet zwakker maar wijzer. We leren onszelf te observeren zonder te oordelen, en we ontwikkelen mildheid voor de ogenschijnlijke chaos in ons binnenste. Dat wij niet lachen en huilen om hetzelfde ding is geen gebrek, maar een uitnodiging tot dieper zelfonderzoek.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Geef als eerste een reactie