Een steen die wordt bewerkt, draagt de sporen van vele hamerslagen. Sommige maken hem gladder, andere laten scheurtjes achter. Zo bezag de zestiende-eeuwse denker Michel de Montaigne de menselijke ziel: als een werkstuk dat nooit helemaal af raakt, doorlopend gevormd door tegenstrijdige krachten. Zijn essay over de wisselvalligheid van onze handelingen putte uit een rijke filosofische traditie die terugreikt tot de Oudheid. Welke denkers fluisterden hem in wat het betekent om mens te zijn in al zijn inconsequentie?
De ruwe steen als vertrekpunt
In de vrijmetselarij kent men het symbool van de ruwe steen: het onbewerkte materiaal dat de leerling voorstelt aan het begin van zijn pad. Deze steen is niet gebreken, maar onaf. Hij wacht op bewerking, op vormgeving door reflectie en ervaring. Montaigne zou dit beeld onmiddellijk hebben herkend. Zijn essay over wisselvalligheid begint immers met de observatie dat wij mensen geen vaste kern bezitten, maar bestaan uit lagen, scheuren en verrassende wendingen. De filosoof bezag zichzelf als onderzoeksobject en ontdekte daarin een fundamentele veranderlijkheid die hem niet verontrustte, maar fascineerde.
Deze kijk op de mens als werk-in-uitvoering had diepe wortels in het denken van de Renaissance. Montaigne schreef in een tijd waarin de herontdekking van antieke teksten het intellectuele landschap transformeerde. De drukpers maakte werken van Griekse en Romeinse filosofen toegankelijk voor een breder publiek. In zijn torenkamer, omringd door boeken, ging Montaigne de dialoog aan met stemmen uit een ver verleden.
Plutarchus: de spiegel van vele gezichten
Geen auteur drukte zo’n stempel op Montaigne als de Griekse biograaf en moralist Plutarchus. Diens Levens van beroemde Grieken en Romeinen en vooral zijn Morele essays vormden een onuitputtelijke bron van anekdotes en inzichten. Plutarchus schreef over helden die falende momenten kenden, over filosofen die hun eigen principes niet naleefden, over de kloof tussen woord en daad. Hij presenteerde de mens niet als held of schurk, maar als complex wezen vol tegenstrijdigheden.
Wij zijn allen samengesteld uit stukken en brokken, op zo’n vormloze en verscheiden wijze dat elk stukje elk moment zijn eigen spel speelt.
Deze woorden van Montaigne echoën de geest van Plutarchus. De symboliek is veelzeggend: de mens als mozaïek, niet als monoliet. Elk fragment vertelt een ander verhaal. Deze visie staat lijnrecht tegenover het ideaal van de onwrikbare held, de volmaakte wijze. Plutarchus leerde Montaigne dat zelfs de grootsten onvoorspelbaar waren in hun handelen.
Stoïcijnse echo’s en hun grenzen
Het stoïcisme, met denkers als Seneca en Epictetus, vormde een andere belangrijke invloed. De stoïcijnen streefden naar constantia: standvastigheid van karakter, onverstoorbaarheid te midden van de stormen des levens. Zij geloofden dat de wijze mens een innerlijke vesting kon bouwen, onaantastbaar voor de grillen van het lot.
Montaigne bewonderde dit ideaal, maar geloofde er uiteindelijk niet in. Zijn observaties van zichzelf en anderen wezen uit dat zelfs de meest gedisciplineerde geest onderhevig bleef aan stemmingen, lichamelijke ongemakken en onverwachte hartstochten. Hij las Seneca met enthousiasme, maar ook met een glimlach. De stoïcijnse wijze was een droombeeld, niet een bereikbare werkelijkheid. In vrijmetselaarstermen zou men kunnen zeggen: de kubieke steen is een richtsnoer, geen eindbestemming.
Het skepticisme als bevrijding
Misschien nog wezenlijker voor Montaignes denken was het pyrrhonistische skepticisme. Deze antieke stroming, vernoemd naar de filosoof Pyrrho, leerde dat ware kennis onbereikbaar is. Wij kunnen niet met zekerheid weten hoe de dingen werkelijk zijn. Dit klinkt als een nederlaag, maar Montaigne ervoer het als bevrijding.
Als wij niet eens onszelf kennen, hoe kunnen wij dan pretenderen anderen te doorgronden? De beroemde spreuk die Montaigne in zijn torenkamer liet graveren, “Que sais-je?” (Wat weet ik?), vat deze houding samen. Het is geen wanhoopskreet, maar een uitnodiging tot bescheidenheid. In de context van de vrijmetselarij resoneert dit met de nadruk op zelfkennis als fundament van alle verdere wijsheid. De passer en de winkelhaak meten niet alleen de buitenwereld, maar ook de binnenwereld.
Renaissance-humanisme: de mens als middelpunt en raadsel
Montaigne schreef in de herfst van de Renaissance, een periode die de mens vierde als maat van alle dingen. Humanisten als Erasmus en Pico della Mirandola hadden de menselijke waardigheid bezongen. Maar Montaigne voegde een kritische noot toe. Ja, de mens staat centraal, maar wat is dat centrum precies? Een verschuivend punt, een bewegend doel.
- De invloed van Plutarchus op het begrip van menselijke tegenstrijdigheid
- De stoïcijnse droom van standvastigheid als contrastpunt
- Het skepticisme als bron van intellectuele nederigheid
- De humanistische verheffing van de mens, getemperd door zelfkritiek
Deze invloeden versmolten in Montaignes essay tot een nieuw geheel. Hij nam geen school klakkeloos over, maar destilleerde uit elke traditie wat hem waarachtig leek. Zijn wisselvalligheid was geen zwakte, maar erkenning van een diepere waarheid over het menselijk bestaan.
De steen die nooit af is
Symbolisch gezien is Montaignes visie een troost voor ieder die worstelt met eigen inconsequenties. De ruwe steen hoeft niet in één leven tot volmaakte kubus te worden gehouwen. Elke hamerslag, ook de mislukking, maakt deel uit van het proces. De filosoof die zichzelf onderzocht in zijn essays, toonde dat eerlijkheid over eigen veranderlijkheid geen schande is, maar wijsheid.
Montaignes essay over wisselvalligheid nodigt uit tot een reis naar binnen. De filosofische bronnen waaruit hij putte, van Plutarchus tot de skeptici, van de stoïcijnen tot de humanisten, vormen samen een rijke bodem voor zelfonderzoek. De steen die wordt bewerkt, blijft altijd enigszins ruw. En misschien is dat precies de bedoeling. In de erkenning van onze onvoltooidheid schuilt de ruimte voor groei, voor vergeving, voor verwondering over wie wij morgen zullen zijn.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Geef als eerste een reactie