Michel de Montaigne I-23 Archieven

Montaigne over allerlei gebruiken en de kracht van verbinding

Wat als onze diepste overtuigingen slechts gewoontes zijn, ingeslepen door tijd en cultuur? Michel de Montaigne stelt in zijn essay ‘Allerlei gebruiken’ een ongemakkelijke vraag die de kern raakt van menselijke verbinding: hoe kunnen wij werkelijk samenleven wanneer ieder van ons gevangen zit in het web van eigen tradities? Deze vraag, geschreven in de zestiende eeuw, blijkt verrassend actueel voor iedereen die nadenkt over broederschap die grenzen overstijgt. De paradox van het vertrouwde Montaigne opent met een observatie die tegelijk eenvoudig en ontwrichtend is: wij beschouwen datgene wat wij niet kennen als barbaars. De Griek noemt de Pers een barbaar; de Pers doet hetzelfde met de Griek. Beiden zijn ervan overtuigd dat hun eigen gebruiken de maatstaf der beschaving vormen. Hier ligt een paradox besloten die Montaigne met onverholen nieuwsgierigheid onderzoekt: het vertrouwde voelt vanzelfsprekend aan, maar is dat slechts omdat wij erin zijn opgegroeid. Dit inzicht resoneert diep met de vrijmetselarij, die vanaf haar oorsprong mensen van verschillende religieuze en culturele achtergronden bijeenbrengt. In de loge ontmoeten mannen elkaar die buiten die ruimte wellicht nooit elkaars pad hadden gekruist. De vraag die Montaigne stelt, is dezelfde vraag die in elke loge impliciet beantwoord moet worden: kunnen wij voorbij onze […]

Montaigne over allerlei gebruiken: filosofische wortels

In 1580 publiceerde Michel de Montaigne een opmerkelijk essay over de diversiteit van menselijke gewoonten. Zijn observaties over hoe verschillende volkeren dezelfde handelingen volstrekt anders uitvoeren, raakten aan fundamentele vragen die denkers al eeuwen bezighielden. Welke filosofische stromingen vormden zijn blik op deze menselijke verscheidenheid? En wat kunnen wij, bijna vijf eeuwen later, nog leren van zijn intellectuele erfgoed? De Skeptische traditie als fundament Montaignes benadering van menselijke gebruiken wortelt diep in het Pyrrhonische Skepticisme, een filosofische stroming die teruggaat op de Griekse denker Pyrrho van Elis. Deze school stelde dat absolute zekerheid over de wereld onbereikbaar is en dat wij ons oordeel moeten opschorten. Montaigne las de werken van Sextus Empiricus, wiens geschriften in zijn tijd opnieuw in omloop kwamen, en werd diepgaand beïnvloed door diens argumenten tegen dogmatisch denken. In het essay over allerlei gebruiken past Montaigne deze skeptische houding consequent toe. Hij observeert hoe wat de ene cultuur als beschaafd beschouwt, door een andere als barbaars wordt gezien. Wie bepaalt dan wat werkelijk juist is? Door gewoonten naast elkaar te leggen zonder te oordelen, nodigt hij de lezer uit tot intellectuele bescheidenheid. Dit is geen relativisme, maar een oproep tot zelfonderzoek. Seneca en de Stoïsche invloed Naast […]

Montaigne over allerlei gebruiken: inhoud en samenvatting

Een lepel. Een simpel stuk bestek dat wij als vanzelfsprekend naar de mond brengen. Maar wat als je bent opgegroeid in een cultuur waar eten met de handen het enige fatsoenlijke is? Michel de Montaigne nodigt ons in zijn drieëntwintigste essay uit om stil te staan bij zulke alledaagse gewoonten en te ontdekken wat zij onthullen over de menselijke conditie. In ‘Allerlei gebruiken’ ontvouwt zich een rijke verzameling voorbeelden die ons dwingt na te denken over wat wij als normaal beschouwen. De kerngedachte van het essay In dit essay onderzoekt Montaigne de enorme verscheidenheid aan menselijke gebruiken en gewoonten, van eetgewoonten tot begrafenisrituelen, van kledingvoorschriften tot begroetingsvormen. Zijn centrale these is even eenvoudig als verontrustend: wat wij als natuurlijk en vanzelfsprekend ervaren, is vrijwel altijd het product van gewoonte en opvoeding. De kracht van het gebruik is zo groot dat wij nauwelijks in staat zijn om er kritisch naar te kijken. Montaigne put hierbij uit klassieke bronnen zoals Herodotus, Plinius en Seneca, maar ook uit reisverslagen van zijn eigen tijd over nieuw ontdekte volkeren in Amerika en Afrika. Hij plaatst de gewoonten van deze verre culturen naast die van het zestiende-eeuwse Frankrijk, niet om te oordelen, maar om te laten […]