In 1580 publiceerde Michel de Montaigne zijn essays, waaronder een opmerkelijke verhandeling over de macht van gewoonte en de voorzichtigheid bij het veranderen van bestaande wetten. Dit essay, geschreven in een tijd van religieuze oorlogen en politieke onrust, putte uit een rijke filosofische traditie die terugreikt tot de klassieke oudheid. De intellectuele bronnen die Montaigne hier aanboorde, werpen licht op zijn unieke positie tussen antieke wijsheid en vroegmoderne twijfel.
Het Pyrrhonisch scepticisme als fundament
Montaignes denken over gewoonte vindt zijn diepste wortels in het Griekse scepticisme van Pyrrho van Elis. Deze filosoof uit de vierde eeuw voor Christus leerde dat menselijke oordelen altijd onzeker blijven, omdat onze zintuigen en ons verstand ons voortdurend misleiden. Sextus Empiricus, die de pyrrhonische leer systematisch optekende, benadrukte dat verschillende volkeren totaal verschillende gewoonten als vanzelfsprekend beschouwen. Wat in Griekenland als barbaars gold, was in Perzië juist eervol.
Montaigne bezat een exemplaar van Sextus Empiricus dat hij intensief bestudeerde in de jaren voorafgaand aan het schrijven van zijn essays. De sceptische methode om tegengestelde gebruiken naast elkaar te plaatsen, zonder definitief oordeel, doordrenkt zijn essay over gewoonte. Hij verzamelt voorbeelden uit alle windstreken: volkeren die hun doden eten, culturen waar naaktheid geen schaamte oproept, landen waar polygamie de norm vormt. Niet om te choqueren, maar om te tonen hoe willekeurig onze eigen normen eigenlijk zijn.
De Stoïcijnse erfenis van Seneca en Marcus Aurelius
Naast het scepticisme putte Montaigne rijkelijk uit de Stoïcijnse traditie. Seneca, wiens brieven en essays Montaigne als dagelijkse lectuur beschouwde, schreef uitgebreid over de macht van gewenning. In zijn brieven aan Lucilius waarschuwt Seneca dat we door herhaling blind worden voor zowel deugd als ondeugd. De gewoonte verdooft ons oordeelsvermogen en maakt het monsterlijke vertrouwd.
Ook Marcus Aurelius, de filosoof-keizer wiens Overpeinzingen Montaigne diepgaand beïnvloedden, reflecteerde op de relativiteit van menselijke praktijken. In zijn dagboek noteert Marcus dat wat voor de ene generatie als normaal geldt, voor de volgende absurd kan lijken. Deze Stoïcijnse nuchterheid over de vergankelijkheid van menselijke instellingen klinkt door in Montaignes voorzichtigheid tegenover radicale hervormingen.
Plutarchus en de kunst van het morele portret
De Griekse schrijver Plutarchus vormt wellicht Montaignes meest geliefde bron. In de Moralia en de Parallelle Levens verzamelde Plutarchus honderden anekdotes over vreemde gebruiken, onverwachte deugden en de grilligheid van het lot. Montaigne noemt hem expliciet als zijn favoriete auteur en leent talloze voorbeelden direct uit Plutarchus’ werk.
Gewoonte is een tweede natuur, en niet minder machtig dan de eerste; wat ons vreemd voorkomt, wordt door herhaling onze eigenlijke werkelijkheid.
Plutarchus’ methode om ethische inzichten te verpakken in concrete verhalen over historische figuren sprak Montaigne bijzonder aan. Het essay over gewoonte bevat geen abstracte filosofische systemen, maar levendige schetsen van menselijk gedrag in zijn eindeloze variatie. Deze narratieve benadering onderscheidt Montaigne van de academische filosofie van zijn tijd en maakt zijn werk toegankelijk voor een breed publiek.
Renaissance-humanisme en de herontdekking van de oudheid
Montaigne schreef in een intellectueel klimaat dat gevormd werd door het Renaissance-humanisme. Erasmus van Rotterdam had een generatie eerder de klassieke teksten nieuw leven ingeblazen en gepleit voor een terugkeer naar de bronnen. De humanisten geloofden dat antieke wijsheid, mits goed begrepen, richting kon geven aan het moderne leven.
Toch nam Montaigne een eigenwijze positie in. Waar veel humanisten de oudheid idealiseerden, benadrukte hij juist de diversiteit en tegenstrijdigheid binnen de klassieke traditie. Aristoteles en Plato spreken elkaar tegen; Stoïcijnen en Epicuristen verdedigen tegengestelde visies op het goede leven. Deze veelstemmigheid versterkte Montaignes sceptische houding: als de grootste geesten van de oudheid het oneens waren, hoe zouden wij dan zekerheid kunnen claimen?
De politieke context van religieuze oorlogen
Het essay over gewoonte en wetgeving kan niet begrepen worden zonder de historische achtergrond van de Franse godsdienstoorlogen. Tussen 1562 en 1598 verscheurden katholieken en hugenoten het koninkrijk. Beide partijen beriepen zich op absolute waarheden en waren bereid daarvoor te doden. Montaigne, zelf katholiek maar met protestantse familieleden, zocht een derde weg.
Zijn waarschuwing tegen het lichtvaardig veranderen van aanvaarde wetten moet gelezen worden als een pleidooi voor politieke voorzichtigheid in tijden van crisis. De filosoof Jean Bodin, Montaignes tijdgenoot, ontwikkelde vergelijkbare ideeën over soevereiniteit en stabiliteit. Beiden zagen hoe hervormingsdrang kon uitmonden in bloedvergieten en chaos. Gewoonte, hoe willekeurig ook ontstaan, biedt tenminste een fundament waarop mensen kunnen samenleven.
Erfgoed voor latere denkers
De filosofische synthese die Montaigne in dit essay bereikt, zou doorwerken in de eeuwen na hem. Blaise Pascal, die Montaigne zowel bewonderde als bekritiseerde, nam het thema van gewoonte als tweede natuur over in zijn Pensées. De Verlichtingsfilosofen Voltaire en Rousseau lazen Montaigne intensief, hoewel ze verschillende conclusies trokken uit zijn scepticisme.
Voor de vrijmetselarij, die in de achttiende eeuw haar moderne vorm kreeg, bieden Montaignes inzichten een bijzondere resonantie. De broederschap kent haar eigen rituelen en gewoonten, overgeleverd van generatie op generatie. Deze tradities zijn niet heilig omdat ze absoluut waar zijn, maar waardevol omdat ze een gemeenschappelijk kader scheppen voor reflectie en verbinding. Montaignes nuance tussen blinde traditieverering en roekeloos reformisme blijft actueel voor elke gemeenschap die haar erfgoed wil bewaren terwijl ze openstaat voor groei.
Montaignes essay over gewoonte vormt een kruispunt van antieke wijsheidstradities: Pyrrhonisch scepticisme, Stoïcijnse levenskunst, Plutarchus’ morele portretten en Renaissance-humanisme ontmoeten elkaar in zijn karakteristieke mengeling van eruditie en bescheidenheid. De vraag die hij stelt, blijft universeel: hoe kunnen we leven met onze gewoonten, wetend dat ze willekeurig zijn, zonder te vervallen in cynisme of chaos? Zijn antwoord, voorzichtigheid gepaard aan zelfkennis, biedt een tijdloze leidraad voor ieder die nadenkt over traditie, verandering en de grenzen van menselijke zekerheid.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Veelgestelde vragen
Wat zijn de belangrijkste filosofische invloeden op Montaignes essay over gewoonte?
Montaignes denken wordt vooral gevormd door drie filosofische tradities: het Pyrrhonisch scepticisme van Pyrrho van Elis en Sextus Empiricus, die benadrukt dat al onze oordelen onzeker zijn; de Stoïcijnse erfenis van Seneca en Marcus Aurelius, die waarschuwen voor de verdovende werking van gewoonte; en het werk van Plutarchus over morele portretten. Deze combinatie stelt Montaigne in staat kritisch naar menselijke normen te kijken.
Waarom verzamelt Montaigne voorbeelden van verschillende volkeren en culturen in zijn essay?
Montaigne verzamelt deze voorbeelden niet om te choqueren, maar om aan te tonen hoe willekeurig en relatief onze eigen normen eigenlijk zijn. Door gewoonten uit verschillende culturen naast elkaar te plaatsen – zoals verschillende omgangsvormen met doden, naaktheid en huwelijksvormen – volgt hij de sceptische methode van Sextus Empiricus om aan te demonstreren dat wat als vanzelfsprekend wordt beschouwd in werkelijkheid cultureel bepaald is.
Hoe beïnvloedde het Pyrrhonisch scepticisme Montaignes benadering van gewoonte?
Het Pyrrhonisch scepticisme leerde Montaigne dat menselijke oordelen altijd onzeker blijven omdat onze zintuigen en verstand ons voortdurend misleiden. Montaigne bezat en bestudeerde intensief een exemplaar van Sextus Empiricus, wiens nadruk op het feit dat verschillende volkeren totaal verschillende gewoonten als vanzelfsprekend beschouwen, hem inspireerde om gewoonte niet als absolute waarheid maar als relatieve culturele conventie te zien.
Geef als eerste een reactie