Montaigne over spaarzaamheid en verbinding in de loge

Stel dat de sleutel tot echte verbinding niet ligt in wat we toevoegen aan ons leven, maar in wat we durven weglaten. Michel de Montaigne betoogt in zijn korte maar indringende essay ‘Over de spaarzaamheid der voorvaderen’ dat de Romeinse voorvaderen hun kracht niet ontleenden aan overvloed, maar aan soberheid. Het is een gedachte die op het eerste gezicht weinig te maken heeft met broederschap of logewerk. Maar wie langer stilstaat bij de kern van dit essay, ontdekt een paradox die ook in de vrijmetselarij voortdurend opduikt: pas wanneer we onszelf ontdoen van overbodige opsmuk, ontstaat er ruimte voor werkelijke verbinding met de ander.

De paradox van het minder

Montaigne beschrijft in dit tweeënvijftigste essay van zijn eerste boek hoe de grote Romeinse staatsmannen en generaals leefden met een soberheid die zijn tijdgenoten zou verbazen. De tafel was eenvoudig, de kleding functioneel, de woningen onopgesmukt. Toch waren het juist deze mannen die de fundamenten legden van een beschaving die eeuwen zou standhouden. Montaigne verwijst naar figuren als Cato de Oudere, die zijn maaltijden bereidde met eigen handen en zijn gasten ontving zonder vertoon. De paradox is treffend: minder bezit, maar meer gezag. Minder uiterlijk vertoon, maar diepere invloed.

Dit is geen nostalgisch verlangen naar een verloren gouden tijd. Montaigne is te scherp voor dat soort sentimentaliteit. Wat hij blootlegt is een principe: dat matigheid niet slechts een persoonlijke deugd is, maar een voorwaarde voor betekenisvolle omgang met anderen. Wie voortdurend bezig is met het vergaren en etaleren van bezit, verliest de aandacht voor wat er werkelijk toe doet in het contact met medemensen. De spaarzaamheid der voorvaderen was, zo gelezen, geen kwestie van armoede maar van prioriteit.

Soberheid als morele oefening

Voor wie vertrouwd is met de vrijmetselarij, roept Montaignes betoog onmiddellijk herkenning op. In de loge betreedt elke broeder de ruimte zonder uiterlijke tekenen van maatschappelijke rang of rijkdom. Het schootsvel is voor iedereen gelijk. De rituele ruimte is bewust ontdaan van persoonlijke ijdelheid, niet omdat verschil ontkend wordt, maar omdat de loge een oefenplaats is waar het innerlijke zwaarder weegt dan het uiterlijke. De spaarzaamheid die Montaigne bewondert bij de Romeinen is verwant aan deze maçonnieke praktijk: het bewust terugtreden van het materiële om ruimte te scheppen voor het morele.

Aristoteles schreef al dat deugd het midden houdt tussen twee uitersten. Montaigne, die Aristoteles goed kende maar er ook vrijmoedig mee in debat ging, zou het op dit punt met hem eens zijn. Spaarzaamheid is geen gierigheid en geen ascese, maar een bewuste keuze om het overbodige te laten voor wat het is. In de vrijmetselarij wordt deze gedachte weerspiegeld in het ideaal van de ruwe steen die bewerkt moet worden: niet door er iets aan toe te voegen, maar door weg te hakken wat niet bij de zuivere vorm hoort.

De verbinding die ontstaat wanneer schijn verdwijnt

Hier raken we aan de kern van de zaak. Montaignes essay gaat uiteindelijk niet over geld of bezittingen. Het gaat over de vraag wat er gebeurt tussen mensen wanneer de opsmuk wegvalt. De voorvaderen die hij beschrijft, waren niet alleen sober in hun levenswijze, maar ook direct in hun omgang. Er was geen laag van beleefd vertoon die de werkelijke mens verborg. En juist in die directheid, betoogt Montaigne, lag hun vermogen om vertrouwen te wekken en gemeenschappen bijeen te houden.

De vrijmetselarij kent dit principe als een van haar diepste waarden. Broederschap ontstaat niet door wat broeders bezitten of presteren in de buitenwereld, maar door wat zij bereid zijn te delen in de beschermde ruimte van de loge: hun twijfels, hun inzichten, hun zoektocht. Seneca, die Montaigne vaak aanhaalt en met wie hij een levenslange papieren dialoog voerde, formuleerde het kernachtig: we lijden vaker in verbeelding dan in werkelijkheid. Toegepast op verbinding betekent dit dat de meeste barrières tussen mensen niet reëel zijn, maar geconstrueerd uit status, bezit en de angst om gezien te worden zoals we werkelijk zijn.

Echte verbinding begint waar het overbodige eindigt: pas wanneer we de opsmuk van status en bezit loslaten, kunnen we elkaar als broeders ontmoeten.

Tegenwicht: is soberheid wel genoeg?

Toch verdient Montaignes idealisering van de voorvaderen een kritische kanttekening. Was hun soberheid werkelijk vrij gekozen, of was zij simpelweg het gevolg van schaarste? En is het eerlijk om de complexiteit van een moderne samenleving te meten aan de maatstaven van een agrarische Romeinse republiek? Montaigne zelf zou deze vragen waarschijnlijk verwelkomen. Zijn hele essayistische methode draait om het onderzoeken van eigen aannames, het telkens opnieuw bevragen van stellingen die te gemakkelijk als waarheid worden aangenomen.

Vanuit vrijmetselaars perspectief is het antwoord genuanceerd. Soberheid alleen volstaat niet om verbinding te scheppen. Er is ook openheid nodig, en moed, en het vermogen om te luisteren. Maar soberheid schept wel de voorwaarde: zij ruimt het toneel op, zodat de werkelijke ontmoeting kan plaatsvinden. Zoals James Anderson in zijn Constituties van 1723 de nadruk legde op het gelijke speelveld binnen de loge, ongeacht afkomst of vermogen, zo wijst Montaigne op de kracht van een samenleving waarin niet het bezit maar het karakter de maat der dingen is.

Synthese: de lege tafel als ontmoetingsplaats

Als we Montaignes essay lezen als een meditatie over verbinding, dan is de spaarzaamheid der voorvaderen geen economisch voorschrift maar een filosofisch principe. De lege tafel van Cato was geen teken van armoede, maar een uitnodiging: kom zoals je bent, zonder masker, zonder vertoon. In de vrijmetselarij kennen we die uitnodiging in een andere vorm. De tempelruimte, ontdaan van dagelijkse hiërarchie, is precies zo’n lege tafel. Het is een plek waar de zoektocht naar waarheid, naar licht en kennis, alleen kan slagen als elke broeder bereid is zijn overbodige pantser af te leggen.

Montaigne schreef zijn essays als een onophoudelijk zelfonderzoek, een proces dat hij zelf vergeleek met het schillen van een ui, laag na laag. Dat beeld resoneert met de maçonnieke opdracht tot innerlijke groei: niet door iets van buiten toe te eigenen, maar door steeds dieper door te dringen tot de eigen kern. Het is in die gedeelde beweging naar binnen dat de werkelijke verbinding met de ander ontstaat.

Wat resteert is een vraag die noch Montaigne noch de vrijmetselarij definitief beantwoordt, en misschien is dat juist de kracht ervan: als we alles weghalen wat overbodig is aan onszelf, wat blijft er dan over? En is dat genoeg om op te bouwen?

Montaignes essay over de spaarzaamheid der voorvaderen is meer dan een historische anekdote. Het is een uitnodiging om na te denken over de relatie tussen eenvoud en echte menselijke verbinding. Voor vrijmetselaren biedt het een spiegel: de loge als ruimte waar het overbodige achterblijft en de ware ontmoeting kan beginnen. De vraag die Montaigne ons nalaat, is er een die elke broeder zichzelf kan stellen bij het betreden van de tempel, en bij het verlaten ervan.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Lees ook: Montaigne over spaarzaamheid en verbinding in de loge (Vrijmetselarij & Verbinding)