Er bestaat een oud symbool dat veel vrijmetselaren kennen: de ruwe steen. Het verbeeldt de mens in zijn oorspronkelijke staat, onbewerkt en vol tegenstrijdigheden. Wanneer we het eerste essay uit Michel de Montaignes beroemde verzameling lezen, lijkt dit beeld bijna tastbaar te worden. In zijn beschouwing over de wisselvalligheid van onze handelingen toont de zestiende-eeuwse filosoof ons een spiegel waarin we onszelf herkennen als wezens die voortdurend veranderen, tegenstrijdig handelen, en daarmee misschien wel het meest menselijke laten zien dat er is.

De kerngedachte: de mens als raadsel voor zichzelf

Montaigne opent zijn essay met een scherpe observatie. Mensen die anderen willen beoordelen op basis van hun daden, stuiten op een fundamenteel probleem: onze handelingen spreken elkaar voortdurend tegen. Dezelfde persoon die vandaag moedig handelt, kan morgen laf blijken. Wie nu vrijgevig geeft, houdt later misschien krampachtig vast aan bezit. Voor Montaigne is dit geen moreel falen, maar een waarneming van de menselijke conditie zelf.

De filosoof verzet zich tegen de neiging om mensen in vaste categorieën te plaatsen. Het etiket ‘dapper’ of ‘gierig’ doet geen recht aan de werkelijkheid. Wij zijn geen standbeelden van deugd of ondeugd, maar levende wezens die bewegen, wankelen en onszelf voortdurend opnieuw vormgeven. Dit inzicht vormt het hart van het essay: de mens is geen vaststaand gegeven, maar een proces.

Historische voorbeelden als spiegelbeelden

Om zijn punt te illustreren, put Montaigne rijkelijk uit de geschiedenis. Hij verwijst naar grote figuren uit de oudheid wier handelingen lijnrecht tegenover elkaar stonden. Een veldheer die duizenden soldaten de dood in stuurde, kon later weeklagen om het verlies van een vriend. Een strenge rechter toonde zich in de huiselijke kring verrassend zacht. Montaigne gebruikt deze voorbeelden niet om te oordelen, maar om te laten zien hoe weinig de buitenkant van een mens zegt over zijn binnenwereld.

Wie een mens beoordeelt naar een enkele daad, mist de veelheid die hem werkelijk kenmerkt.

Deze aanpak doet denken aan de manier waarop symbolen werken in de vrijmetselarij. Een symbool is nooit eenduidig. De passer, de winkelhaak, de ruwe steen: ze dragen allen meerdere lagen van betekenis in zich. Zo ook de mens. Montaigne nodigt ons uit om voorbij het oppervlak te kijken en de complexiteit te aanvaarden die achter elke handeling schuilgaat.

Het centrale thema: zelfkennis als levenswerk

Onder de beschouwingen over wisselvalligheid ligt een dieper thema verborgen: de zoektocht naar zelfkennis. Montaigne schreef zijn essays als een vorm van zelfonderzoek. Hij wilde niet anderen de maat nemen, maar zichzelf leren kennen. In dit opzicht staat hij dicht bij de vrijmetselaarstraditie, waarin het bewerken van de eigen innerlijke steen centraal staat.

De erkenning dat wij tegenstrijdig zijn, is geen eindpunt maar een beginpunt. Pas wanneer we onze eigen wisselvalligheid onder ogen zien, kunnen we werken aan integratie. Niet door de tegenstellingen uit te wissen, maar door ze te erkennen en ermee in gesprek te gaan. Dit is precies wat de ruwe steen symboliseert: niet een gebrek dat moet worden weggekapt, maar potentieel dat om aandacht vraagt.

De symbolische diepte: de mens als onvoltooid kunstwerk

Wanneer we Montaignes essay lezen met een symbolische blik, openbaart zich een verrassend perspectief. De wisselvalligheid die hij beschrijft, is niet zozeer een probleem als wel een uitnodiging. De mens is een onvoltooid kunstwerk, een steen die nog bewerkt moet worden. Elke tegenstrijdige handeling is als een nieuwe slag van de hamer: soms raak, soms mis, maar altijd onderdeel van het grotere proces.

In de symboliek van de vrijmetselarij bestaat het ideaal van de kubieke steen, de steen die volkomen gehouwen is en past in het grotere bouwwerk. Maar dit ideaal is geen eindbestemming die bereikt wordt. Het is een richting, een oriëntatiepunt. Montaigne zou deze gedachte waarschijnlijk herkennen. Hij zocht niet naar een definitief antwoord op de vraag wie hij was, maar naar een eerlijke omgang met de vraag zelf.

Persoonlijke reflectie: het omarmen van tegenstrijdigheid

Wat betekent dit alles voor wie vandaag Montaignes essay leest? Misschien vooral dit: dat we onszelf mogen bevrijden van de dwang tot consistentie. In een wereld die ons voortdurend vraagt om een helder verhaal over onszelf te vertellen, biedt Montaigne een verfrissende tegenstem. Het is toegestaan om tegenstrijdig te zijn. Het is zelfs onvermijdelijk.

Deze erkenning opent de deur naar mildheid, zowel naar onszelf als naar anderen. Wanneer we accepteren dat wijzelf nu eens zo en dan weer anders handelen, wordt het gemakkelijker om diezelfde ruimte aan anderen te gunnen. Dit is misschien wel de diepste les van het essay: niet het oordeel, maar het begrip vormt de weg naar wijsheid.

• De mens is geen vaststaand karakter, maar een proces in beweging
• Tegenstrijdige handelingen zijn geen moreel falen, maar menselijke werkelijkheid
• Zelfkennis begint met het erkennen van eigen wisselvalligheid
• Symbolen zoals de ruwe steen weerspiegelen dit proces van voortdurende vorming

Michel de Montaignes essay over de wisselvalligheid van onze handelingen is meer dan een filosofische observatie. Het is een uitnodiging om de eigen binnenkant te verkennen met dezelfde nieuwsgierigheid waarmee we de buitenwereld beschouwen. In de erkenning dat wij veranderlijk zijn, ligt geen zwakte maar een kracht: de mogelijkheid om te groeien, te leren, en voortdurend opnieuw te beginnen. Zoals de ruwe steen wacht op de hand van de bewerker, zo wacht ook onze ziel op het geduldig werk dat zelfkennis vraagt. Montaigne herinnert ons eraan dat dit werk nooit af is, en dat juist daarin de schoonheid schuilt.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Het bericht Montaigne over wisselvalligheid: de mens als onvoltooid symbool verscheen eerst op De Vrijmetselaar.