Wanneer twee mensen naar dezelfde gebeurtenis kijken, ziet de een een ramp en de ander een kans. Michel de Montaigne schreef hier in de zestiende eeuw al over: onze waarneming van goed en kwaad hangt af van onze eigen mening, niet van de feiten zelf. Deze gedachte raakt aan een fundamentele vraag die ook binnen de vrijmetselarij centraal staat. Hoe komen we tot morele oordeelsvorming? En wat verbindt de beschouwingen van deze Franse essayist met de zoektocht naar licht die broeders al eeuwenlang ondernemen?

De wereld door de ogen van Montaigne

Michel de Montaigne, de zestiende-eeuwse Franse filosoof en schrijver, begint zijn essay met een eenvoudige maar ingrijpende stelling: niets is uit zichzelf goed of kwaad. Het is onze geest die waarde toekent aan de dingen om ons heen. Een verbanning die voor de een een straf is, wordt door de ander omarmd als bevrijding. Armoede maakt sommigen wanhopig, terwijl anderen juist vrijheid ervaren in het bezitloze bestaan.

Montaigne putte hierbij uit de stoïcijnse traditie, met name uit het werk van Epictetus en Seneca. Maar hij ging verder dan zijn voorgangers door deze filosofie te verweven met persoonlijke ervaringen en concrete voorbeelden uit zijn eigen tijd. Zijn benadering was niet abstract of academisch, maar levend en menselijk. Hij vroeg niet: wat zegt de doctrine? Hij vroeg: wat ervaar ik werkelijk?

De wereld door de ogen van de vrijmetselaar

Binnen de vrijmetselarij bestaat eveneens een diepe traditie van zelfreflectie en morele verkenning. De broeder wordt niet verteld wat goed of kwaad is in absolute zin. In plaats daarvan ontvangt hij werktuigen voor zijn eigen geestelijke arbeid. De winkelhaak leert hem zijn handelingen te toetsen, de passer herinnert hem aan het belang van maat en evenwicht. Maar het oordeel zelf, de interpretatie van wat recht en wat scheef is, blijft bij de individuele mens.

De vrijmetselaar leert dat waarheid niet wordt opgelegd, maar wordt gezocht. Dit sluit naadloos aan bij Montaignes inzicht dat onze meningen de werkelijkheid kleuren. Waar de buitenwereld soms zoekt naar absolute antwoorden, omarmt zowel de essayist als de broeder de onzekerheid als vertrekpunt voor wijsheid.

Waar beide tradities samenkomen

De overeenkomsten tussen Montaignes filosofie en de vrijmetselaarsweg zijn opmerkelijk. Beide tradities benadrukken het volgende:

• Zelfreflectie als fundament voor morele groei
• Bescheidenheid over eigen kennis en oordelen
• Het vermogen om vanuit meerdere perspectieven te kijken
• De erkenning dat innerlijke vrijheid belangrijker is dan uiterlijke omstandigheden

Montaigne zou zich thuis hebben gevoeld in een loge waar niet gedebatteerd wordt over wie gelijk heeft, maar waar broeders samen zoeken naar dieper begrip. Zijn beroemde motto “Que sçais je?” (Wat weet ik?) weerspiegelt dezelfde intellectuele nederigheid die de vrijmetselaar cultiveert wanneer hij toegeeft dat de volmaakte tempel nooit voltooid zal zijn.

De vrijmetselaar en Montaigne delen dezelfde overtuiging: niet de wereld moet veranderen om ons gelukkig te maken, maar onze blik op die wereld.

De kracht van perspectief

Montaigne illustreert zijn these met verhalen over mensen die de dood met kalmte tegemoet traden, terwijl anderen ineenstortten bij de geringste tegenslag. Het verschil lag niet in de omstandigheden, maar in de houding. Een Spartaanse moeder hoorde dat haar vijf zonen gesneuveld waren en vroeg slechts of Sparta had gezegevierd. Haar perspectief bepaalde wat zij als goed en kwaad ervoer.

In de vrijmetselarij vinden we vergelijkbare verhalen. De ruwe steen wordt niet door de buitenwereld gevormd, maar door de arbeid van de broeder zelf. Wat voor de een een obstakel lijkt, is voor de ander grondstof voor verfijning. De dood, in maçonnieke rituelen vaak gesymboliseerd, wordt niet gepresenteerd als absoluut kwaad, maar als onderdeel van een groter geheel dat de broeder leert te aanvaarden.

Wat we van deze vergelijking leren

De dialoog tussen Montaignes essay en de vrijmetselaarsfilosofie leert ons iets wezenlijks over verbinding. Beide tradities weigeren de wereld te verdelen in simpele categorieën. Beide erkennen dat menselijke ervaring gekleurd wordt door onze innerlijke staat. En beide bieden geen pasklare antwoorden, maar gereedschappen om zelf te denken.

Dit is misschien wel de diepste verbinding: de overtuiging dat morele perfectie geen eindpunt is, maar een proces. Montaigne schreef zijn essays om zichzelf te begrijpen. De vrijmetselaar betreedt de loge om aan zichzelf te werken. In beide gevallen is de reis belangrijker dan de bestemming. De mening die we vandaag vormen over goed en kwaad kan morgen verfijnd worden door nieuwe inzichten.

Een uitnodiging tot blijvende reflectie

Montaigne schreef voor zichzelf, maar raakte daarmee universele thema’s. De vrijmetselarij richt zich tot individuen, maar bouwt daarmee aan broederschap. Deze schijnbare paradox onthult een diepe waarheid: echte verbinding ontstaat niet door gelijkheid van mening, maar door gedeelde bereidheid tot eerlijke zelfonderzoek.

Wie de Essays van Montaigne leest met een vrijmetselaarsbril, herkent verwante tonen. En wie de vrijmetselarij benadert met de openheid van Montaigne, vindt een traditie die niet vraagt om blind geloof, maar om actieve deelname aan het eeuwige gesprek over wat het betekent om een goed mens te zijn.

Michel de Montaigne en de vrijmetselarij spreken vanuit verschillende eeuwen en tradities, maar hun boodschap resoneert. Onze waarneming van goed en kwaad is geen vaststaand gegeven, maar het resultaat van innerlijke arbeid. Deze gedachte bevrijdt ons niet van verantwoordelijkheid, maar verdiept haar juist. Want als wij bepalen hoe we de wereld zien, dan ligt de sleutel tot verandering niet buiten ons, maar binnen. En precies daar, in de donkere kamer van zelfreflectie, begint voor zowel de lezer van Montaigne als de vrijmetselaar het werkelijke werk.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Veelgestelde vragen

Het bericht Montaigne over goed en kwaad: een vrijmetselaars-perspectief verscheen eerst op De Vrijmetselaar.