Stel je voor dat je getuige bent van onnodig leed, toegebracht door iemand die daar plezier in schept. Je voelt instinctief afkeer, misschien zelfs fysieke walging. Michel de Montaigne kende dat gevoel maar al te goed. In zijn essay ‘Over de wet van de wreedheid’ onderzoekt hij waarom wreedheid hem zo diep tegenstaat en wat dit zegt over onze menselijke natuur. Het is een tekst die na meer dan vier eeuwen nog steeds raakt aan fundamentele vragen over mededogen, karakter en de manier waarop we met andere levende wezens omgaan.

De kerngedachte: wreedheid als diepste ondeugd

Voor Montaigne is wreedheid niet zomaar een ondeugd onder vele, maar de ergste van allemaal. Waar andere tekortkomingen voortkomen uit zwakheid, onwetendheid of hartstocht, komt wreedheid voort uit een bewuste keuze om leed toe te brengen zonder enig ander doel dan het leed zelf. Het is een perversie van de menselijke natuur die hem persoonlijk met afschuw vervult.

Montaigne schrijft openhartig over zijn eigen gevoeligheid. Hij kan niet verdragen om een kip de nek om te zien draaien, en de doodskreet van een haas in de bek van zijn honden bezorgt hem ongemak. Dit is geen zwakte, betoogt hij, maar een teken van een gevoelige ziel die de verbondenheid met alle levende wezens erkent. Het vermogen om te lijden onder andermans leed is voor hem een deugd, geen gebrek.

Voorbeelden uit de oudheid

Zoals gebruikelijk in zijn essays put Montaigne rijkelijk uit klassieke bronnen. Hij haalt Seneca aan over de verderfelijke invloed van gladiatorenspelen op het Romeinse volk. Deze spelen, bedoeld als vermaak, gewenden de toeschouwers aan bloedvergieten en maakten hen ongevoelig voor menselijk leed. Montaigne ziet hierin een waarschuwing: wreedheid is besmettelijk. Wie eraan went als toeschouwer, kan gemakkelijker zelf wreed worden.

Ook Pythagoras komt ter sprake, die volgens de overlevering leerde dat we dieren met respect moeten behandelen, niet alleen omwille van de dieren zelf, maar omdat wreedheid jegens dieren de weg plaveit naar wreedheid jegens mensen. Dit idee resoneert sterk bij Montaigne: de manier waarop iemand omgaat met wezens die weerloos zijn, onthult zijn ware karakter.

Mededogen als maatstaf voor beschaving

Montaigne plaatst mededogen centraal in zijn visie op een beschaafd leven. Een samenleving die wreedheid tolereert of zelfs aanmoedigt, is in zijn ogen geen beschaafde samenleving, ongeacht haar culturele of intellectuele prestaties. De ware maat van vooruitgang ligt niet in kennis of macht, maar in de manier waarop de sterksten omgaan met de zwaksten.

Wreedheid onthult niet de kracht van de dader, maar de afwezigheid van zijn menselijkheid.

Dit perspectief maakt het essay bijzonder actueel. In een tijd waarin discussies over dierenwelzijn, mensenrechten en ethisch handelen centraal staan, biedt Montaigne een tijdloos kompas: beoordeel een mens, een instituut of een beschaving naar de mate waarin zij mededogen betrachten.

Symboliek en de ruwe steen

Binnen de vrijmetselarij speelt het symbool van de ruwe steen een centrale rol. De ruwe steen vertegenwoordigt de mens in zijn onbewerkte staat, met al zijn onvolkomenheden en scherpe randen. Het werk van de vrijmetselaar is om deze steen te bewerken, de scherpe kanten af te slijpen en een kubieke steen te vormen die past in het grotere bouwwerk van de mensheid.

Montaignes afkeer van wreedheid past naadloos in dit symbolische kader. Wreedheid is als een bijzonder scherpe rand aan de ruwe steen, een uitsteksel dat niet alleen de eigen steen misvormt, maar ook anderen verwondt die ermee in aanraking komen. Het bewust cultiveren van mededogen is een vorm van zelfveredeling, een slijpen van die scherpe kant tot een gladde oppervlakte die harmonieus samenwerkt met anderen.

Het bewerken van het eigen karakter

Montaigne nodigt je uit om eerlijk naar jezelf te kijken. Waar in je eigen leven tolereer je kleine wreedheden, misschien onbewust? Een scherpe opmerking tegen iemand die zich niet kan verdedigen, onverschilligheid jegens het leed van anderen, het negeren van situaties waarin je zou kunnen helpen maar het te lastig vindt. Het essay dwingt tot zelfreflectie zonder te moraliseren.

De vrijmetselarij kent een vergelijkbare praktijk van zelfonderzoek. In de stilte van de loge worden broeders aangemoedigd om hun eigen gedrag te evalueren, niet om zichzelf te veroordelen, maar om bewust te worden van verbeterpunten. Montaignes essay kan dienen als spiegel bij dat proces: welke scherpe randen draag jij nog met je mee?

Mededogen als verbindende kracht

Uiteindelijk is Montaignes boodschap er een van hoop. Wreedheid isoleert, mededogen verbindt. Door bewust te kiezen voor zachtheid waar hardheid mogelijk zou zijn, door stil te staan bij het leed van anderen in plaats van eraan voorbij te gaan, bouwen we bruggen tussen mensen. Dit is het fundament van ware broederschap, niet gebaseerd op gedeelde belangen of toevallige omstandigheden, maar op de erkenning dat we allemaal kwetsbare wezens zijn die baat hebben bij elkaars mildheid.

In de vrijmetselarij wordt deze verbondenheid gesymboliseerd door de ketting van broeders die samen de loge vormen. Elke schakel moet sterk genoeg zijn om de anderen te dragen, maar ook zacht genoeg om geen schade toe te brengen. Montaignes essay herinnert ons eraan dat de kwaliteit van die schakels bepaald wordt door ons vermogen tot mededogen.

Michel de Montaignes essay ‘Over de wet van de wreedheid’ is meer dan een historische tekst. Het is een uitnodiging om je eigen karakter te onderzoeken en bewust te kiezen voor mededogen. In een wereld waarin verharding soms als kracht wordt gezien, herinnert Montaigne ons eraan dat ware menselijkheid ligt in onze bereidheid om geraakt te worden door het leed van anderen. Voor vrijmetselaars en niet-vrijmetselaars gelijk biedt dit essay een tijdloze leidraad: bewerk je ruwe steen met zorg, slijp de scherpe randen van wreedheid weg, en bouw mee aan een wereld waarin mededogen de norm is.

Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E

Het bericht Montaigne over wreedheid: waarom mededogen ons mens maakt verscheen eerst op De Vrijmetselaar.