In het openingshoofdstuk van zijn Essais laat Michel de Montaigne meteen zien wat voor denker hij is. Hij geeft geen regels, geen lessen en geen moraal. Hij kijkt. Hij vergelijkt. En hij laat de lezer zelf nadenken.
Zijn centrale idee is eenvoudig en tegelijk ontregelend: totaal verschillende houdingen kunnen soms hetzelfde resultaat opleveren. Nederigheid kan werken. Onverschrokken moed ook. Maar net zo vaak werkt geen van beide.
Daarmee zet Montaigne de toon. Wie zoekt naar vaste antwoorden, is bij hem aan het verkeerde adres.
Geen vaste formule voor juist handelen
Montaigne beschrijft situaties waarin mensen genade proberen te krijgen van een overwinnaar. De ene keer door te smeken en zich te onderwerpen. De andere keer door fier te blijven staan en geen zwakte te tonen. Soms leidt dat tot mededogen. Soms tot respect. Soms tot extra wreedheid.
Zijn punt is helder: menselijk gedrag laat zich niet vangen in vaste regels. Wat de ene raakt, irriteert de ander. Wat vandaag bewondering oproept, wekt morgen jaloezie.
Voor wie geïnteresseerd is in vrijmetselarij is dit herkenbaar. Vrijmetselarij belooft geen pasklare antwoorden, maar leert omgaan met complexiteit. Niet door te oordelen, maar door te begrijpen.
Medelijden en bewondering
Opvallend is hoe open Montaigne over zichzelf schrijft. Hij erkent dat hij persoonlijk sneller geraakt wordt door medelijden dan door bewondering voor moed. Hij noemt dat geen tekortkoming en ook geen deugd. Het is simpelweg hoe hij in elkaar zit.
Daarmee laat hij iets wezenlijks zien: zelfkennis gaat vooraf aan morele overtuiging.
Hij plaatst dit naast de stoïcijnen, die medelijden juist afwijzen en vinden dat je moet helpen zonder emotioneel mee te lijden. Montaigne kiest geen kant. Hij observeert hoe verschillend mensen reageren, en hoe weinig universeel morele theorieën in de praktijk blijken.
Waardigheid los van de uitkomst
In veel van zijn voorbeelden behouden mensen hun waardigheid, ook wanneer ze verliezen, lijden of sterven. Soms wordt dat beloond. Soms helemaal niet.
En juist daar ligt Montaignes scherpte. De waarde van moed of waardigheid ligt niet in het resultaat, maar in de houding zelf. Het is geen strategie om te winnen, maar een manier van zijn.
Dit sluit aan bij hoe veel mensen de vrijmetselarij ervaren. Het gaat niet om succes, erkenning of gelijk krijgen, maar om innerlijke consistentie. Om trouw blijven aan jezelf, ook als dat niets oplevert.
De onvoorspelbaarheid van mensen
Een terugkerend thema in dit hoofdstuk is de grilligheid van de mens. Dezelfde daad kan bewondering of woede oproepen, afhankelijk van wie kijkt, wanneer en vanuit welke gemoedstoestand.
Montaigne waarschuwt daarmee tegen morele zekerheid. Goed gedrag garandeert geen goede afloop. Slecht gedrag wordt niet altijd bestraft. De wereld volgt geen rechtlijnige logica.
Dat is geen cynisme, maar realisme. En het maakt zijn denken verrassend actueel.
Alexander de Grote als kantelpunt
Het verhaal over Alexander de Grote vormt een scherpe tegenstelling. Waar anderen ontroerd raken door moed, reageert Alexander met wreedheid. Hij verdraagt geen gelijke. Zijn bewondering slaat om in jaloezie en razernij.
Montaigne legt dit niet uit, maar stelt vragen. Over woede. Over macht. Over het onvermogen om grenzen te accepteren.
De impliciete boodschap is duidelijk: eigenschappen die bewonderenswaardig lijken, kunnen gevaarlijk worden zonder zelfbeheersing en zelfinzicht. Moed zonder reflectie ontspoort.
Wat Montaigne ons laat zien
Aan het einde van dit hoofdstuk blijft Montaigne trouw aan zijn methode. Hij trekt geen conclusie. Hij schrijft geen moraal onder het verhaal.
Wat hij wel doet, is de lezer iets meegeven: aandacht. Voor nuance. Voor tegenstrijdigheid. Voor de onzekerheid van menselijk handelen.
Voor wie zich interesseert in vrijmetselarij is dit een vertrouwde houding. Niet streven naar absolute waarheden, maar naar scherpere waarneming. Niet alles willen oplossen, maar leren verdragen dat het leven zich niet laat vereenvoudigen.
Er is geen juiste weg die altijd werkt.
Maar elke bewuste houding zegt iets over wie je bent.
Copyright tekst & afbeelding: devrijmetselaar.nl
Teksten zijn naar idee en inhoud van de auteur van devrijmetselaar.nl en op fouten gecontroleerd, gecorrigeerd en aangevuld met behulp van OpenAi. Afbeeldingen zijn naar idee van de auteur van devrijmetselaar.nl gemaakt met gebruikmaking van OpenAi/Dall-E
Geef als eerste een reactie